• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    8°C 4.8°C / 10.1°C
    0 BF
    52%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C -0.4°C / 6.3°C
    2 BF
    60%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    8°C 5.0°C / 10.5°C
    2 BF
    61%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    -1°C -1.1°C / -1.1°C
    1 BF
    100%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    2°C 1.9°C / 3.0°C
    0 BF
    80%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    3°C -0.3°C / 5.7°C
    2 BF
    73%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    -2°C -1.6°C / 0.2°C
    2 BF
    69%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    5°C 4.6°C / 10.1°C
    2 BF
    77%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    14°C 12.7°C / 14.8°C
    5 BF
    58%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    8°C 3.9°C / 7.9°C
    2 BF
    76%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    11°C 10.8°C / 13.4°C
    2 BF
    46%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    8°C 7.9°C / 9.6°C
    4 BF
    58%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    12°C 11.9°C / 11.9°C
    3 BF
    58%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    1°C 0.9°C / 4.5°C
    2 BF
    86%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    5°C 3.4°C / 5.1°C
    2 BF
    100%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 9.8°C / 13.2°C
    2 BF
    62%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    8°C 5.0°C / 10.3°C
    1 BF
    66%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    2°C -0.7°C / 2.7°C
    0 BF
    71%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    4°C 0.4°C / 6.4°C
    1 BF
    68%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    -1°C -1.2°C / -1.2°C
    2 BF
    80%

Τεθωρακισμένο τύπου Σέρμαν στους δρόμους της Αθήνας

Τα βρετανικά αρχεία αποκαλύπτουν το κύμα βίας

  • A-
  • A+

Ενα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα που σχετίζεται με τη μάχη της Αθήνας αφορά το πρωτοφανές κύμα βίας που ξέσπασε κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων. Ολες οι ερμηνείες που έχουν δοθεί και βασίζονται σε έναν ιδεολογικοπολιτικό άξονα αδυνατούν να ερμηνεύσουν το ζήτημα στο σύνολό του. Οι στρατιωτικές πτυχές που μπορεί να εντοπίσει κανείς στα βρετανικά αρχεία δύνανται να αναδείξουν και μια νέα διάσταση.

Οι οδομαχίες στην ελληνική πρωτεύουσα συνιστούσαν μια διαφορετική πρόκληση για τις εμπλεκόμενες πλευρές και διάφορες μέθοδοι υιοθετήθηκαν προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι δυσκολίες που προέκυψαν. Αυτή η εξέλιξη, από ένα σημείο κι έπειτα, απέκτησε τη δική της δυναμική και διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στο τελικό αποτέλεσμα. Η ρήξη που επήλθε μεταξύ των Βρετανών και του ΕΛΑΣ (εν αντιθέσει με τις βαθιές εντάσεις που υπήρχαν στην ελληνική κοινωνία και επανήλθαν δριμύτερες) πρέπει να εξεταστεί ως μια διαδικασία που κλιμακώθηκε σταδιακά και ήταν προϊόν της συγκεκριμένης σύγκρουσης.

Ηδη από τις πρώτες ημέρες του Δεκεμβρίου είχε δημιουργηθεί μια ιδιόμορφη κατάσταση, καθώς η ηγεσία του ΕΑΜ είχε αποφασίσει να μην εμπλέξει τους Βρετανούς. Στον αντίποδα εκείνοι, ενώ είχαν εξετάσει το ενδεχόμενο να χρησιμοποιήσουν δηλητηριώδη αέρια, στο τέλος το ματαίωσαν λόγω του φόβου αντιποίνων. Παρ’ όλα αυτά η κάθε πιθανότητα ομαλής επίλυσης είχε απολεσθεί καθώς ο στρατηγός Σκόμπι είχε λάβει από το War Office την κάτωθι εντολή: «Ο ξεκάθαρος στόχος είναι η ήττα του ΕΑΜ. Ο τερματισμός των εχθροπραξιών είναι θέμα δευτερεύουσας σημασίας».

Από την πρώτη στιγμή που ξέσπασαν οι αντεκδικήσεις οι Βρετανοί ουσιαστικά είχαν αποδεχτεί την αδυναμία τους να διαχειριστούν την κατάσταση και εμμέσως πλην σαφώς είχαν εικόνα για την τύχη όσων έπεφταν στα χέρια της Χωροφυλακής και της Αστυνομίας. Ο πρεσβευτής Ρ. Λίπερ αναφέρει σε ένα σχετικό τηλεγράφημα ότι τέτοιες συμπεριφορές θα πρέπει να είναι αναμενόμενες καθότι τόσο οι κυβερνητικές δυνάμεις όσο και οι ίδιοι είχαν αντικρίσει τους συνάδελφους τους να υφίστανται σκληρή μεταχείριση.

Ωστόσο γεγονός είναι πως η συμπεριφορά απέναντι στους Βρετανούς, κατά τα αρχικά στάδια της σύρραξης, ήταν διαφορετική. Μια πολύ ενδιαφέρουσα μαρτυρία δίνεται από τον υπολοχαγό Τόμσον, έναν πρώην αρχαιολόγο, ο οποίος συνελήφθη από τον ΕΛΑΣ. Εκτός των άλλων, αναφέρει ότι οι συνθήκες κράτησής του ήταν άριστες και διαβίβασε τα κύρια παράπονα των εξεγερμένων. Ανάμεσα σ’ αυτά ανήκε η δυσαρέσκειά τους για τη βρετανική ανάμειξη, ο μη αφοπλισμός των σωμάτων που είχαν συνεργαστεί με τον κατακτητή, η επιστροφή του βασιλιά και η αλόγιστη χρήση τεθωρακισμένων και αεροπορίας. Παρ’ όλα αυτά, θεωρούσαν ακόμη και τότε, πως όλη η κατάσταση οφειλόταν αποκλειστικά στις μηχανορραφίες του Λίπερ και του Σκόμπι, θεωρώντας πως ο Τσόρτσιλ είχε πέσει θύμα παραπλάνησης.

Οπως ήταν φυσικό, η ανοιχτή σύγκρουση με τις δυνάμεις της Αυτοκρατορίας εκτράχυνε το κλίμα. Ενα από τα στοιχεία που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο γι’ αυτή την εξέλιξη ήταν και ο εκτοπισμός μαχητών του ΕΛΑΣ σε στρατόπεδα κράτησης στη Μέση Ανατολή. Οσο η μάχη εντεινόταν, τόσο και η στάση προς τους Βρετανούς διαφοροποιούνταν.

Επιπρόσθετα οι διάφορες τακτικές που υιοθετήθηκαν, όπως η ύπαρξη ελεύθερων σκοπευτών που δρούσαν στα μετόπισθεν, μαχητές που δεν έφεραν διακριτικά, τακτικές εξαπάτησης που κάποιες φορές συνιστούσαν παραβίαση των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου, συνετέλεσαν στην περαιτέρω όξυνση της έντασης. Οι Βρετανοί προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν αυτή την κατάσταση ενεργοποιώντας σκληρά αντίμετρα. Ειδικότερα αναφέρεται στην έκθεση της 23ης Τεθωρακισμένης Ταξιαρχίας:

Σε μια τέτοιου είδους μάχη τα στρατεύματα μας θα πρέπει να είναι προετοιμασμένα για τέτοιες παραβιάσεις και δεν θα πρέπει να διστάσουν να σκοτώσουν οποιονδήποτε φέρει όπλο – άμαχο, γυναίκα ή παιδί. Ολοι οι ένοικοι ενός σπιτιού από το οποίο προέρχονται πυρά πρέπει είτε να συλλαμβάνονται είτε να εκτελούνται.

Η ακατάσχετη αιμορραγία του ΕΛΑΣ σε άντρες (έως τα τέλη Δεκεμβρίου είχαν εκτοπιστεί 7.450 στην Ελ Ντάμπα της Αιγύπτου) αλλά και ο εκφυλισμός του αρχικού κύματος της επίθεσης οδήγησε στη λήψη μιας ασύμμετρης απάντησης. Η σύλληψη ομήρων ήταν η κίνηση που επιλέχθηκε ως αντίβαρο προκειμένου να χρησιμοποιηθεί ως μοχλός πίεσης απέναντι σε έναν επαρκέστερα οργανωμένο και εξοπλισμένο αντίπαλο.

Εντούτοις η βία δεν προήλθε μόνο από το ζήτημα των ανθρώπων που βρίσκονταν υπό κράτηση. Μία από τις πάγιες καταγγελίες που διατυπώθηκαν από την ΕΑΜική πλευρά ήταν και ο αδιάκριτος βομβαρδισμός της πόλης. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι ότι η εν λόγω κατηγορία επί της ουσίας επιβεβαιώνεται κι από τον ίδιο τον Σκόμπι. Σε επικοινωνία που είχε με το Λονδίνο επισημαίνει σχετικά: «Τα στρατεύματα δεν είναι επαρκή για να εκκαθαρίσουν την Αθήνα και τον Πειραιά χωρίς να καταφύγουν σε βομβαρδισμό κατοικημένων περιοχών, ανεξάρτητα από φθορές και απώλειες σε αμάχους».

Η παραπάνω παραδοχή αποκαλύπτει και μια άλλη διάσταση της μάχης της Αθήνας. Η διεξαγωγή οδομαχίας σε μια τόσο πυκνοκατοικημένη πόλη ήταν σχεδόν απίθανο να μην προκαλέσει παράπλευρες απώλειες. Παρά το γεγονός ότι η RAF είχε αποθεωθεί για τις «χειρουργικής ακρίβειας» επιχειρήσεις της, πραγματικότητα είναι ότι ένα σημαντικό τμήμα της πρωτεύουσας ισοπεδώθηκε από έναν συνδυασμό ισχύος που είχε στη διάθεσή του ένας τακτικός στρατός και τον αξιοποίησε στο έπακρο.

Η τελευταία κίνηση που θα έφτανε το ρήγμα στο απόγειό του ήταν και η έλευση αποικιακών στρατευμάτων, η οποία φάνταζε στο μυαλό των εξεγερμένων ως η ύστατη απόδειξη ότι η Ελλάδα αντιμετωπιζόταν σαν αποικία. Οι θηριωδίες στις οποίες φαίνεται να ενεπλάκησαν αυτές οι μονάδες οδήγησαν τους άντρες του ΕΛΑΣ, όπως αντικατοπτρίζεται και στις πηγές, να επιφυλάξουν πιο σκληρή αντιμετώπιση για τους Ινδούς αιχμάλωτους.

Η βρετανική εμπλοκή στην Ελλάδα όχι μόνο είχε καθοριστικό ρόλο ως προς το στρατιωτικό αποτέλεσμα, αλλά και διαμόρφωσε τον τελικό χαρακτήρα αυτής της σύγκρουσης. Μια αναμέτρηση που είχε ξεκινήσει ως εσωτερική υπόθεση κατέληξε να αποκτήσει τα χαρακτηριστικά ενός εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. Ο εκρηκτικός συνδυασμός μιας επιχείρησης κατάπνιξης εξέγερσης (που όμοιά της ίσως θα πρέπει να ανιχνεύσουμε σε αντίστοιχες επεμβάσεις των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική) και ενός ήδη υπάρχοντος εμφυλιοπολεμικού κλίματος αποδείχτηκε ο καταλύτης γι’ αυτήν την αιματηρή κατάληξη.

Οταν η απουσία ενός σταθερού πολεμικού μετώπου είναι δεδομένη, τότε οι παραδοσιακές τακτικές αποκτούν νέο νόημα. Οι αντίπαλοι πρέπει να προσαρμοστούν σε ένα ρευστό περιβάλλον ταχύτατα. Οι στρατηγικές επιλογές που ελήφθησαν κυριολεκτικά στο πεδίο της μάχης τον Δεκέμβριο του 1944 είχαν τον δικό τους αντίκτυπο, ο οποίος δεν πρέπει να ιδωθεί ανεξάρτητα από το ιδεολογικό και κοινωνικό πλαίσιο.

* Ιστορικός, MSc στην Ιστορία των Διεθνών Σχέσεων, London School of Economics

Ακολουθήστε μας στο Google news
70 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΗ ΤΟΥ '44
Οι «Ινδοί» στις μάχες του Πειραιά
Μια όχι ιδιαίτερα μελετημένη πτυχή των Δεκεμβριανών είναι η συμμετοχή των αποικιακών στρατευμάτων της 4ης Ινδικής Μεραρχίας στο πεδίο των μαχών. Η στρατολόγηση Ινδών στον βρετανικό στρατό θα βασιστεί στην...
Οι «Ινδοί» στις μάχες του Πειραιά
70 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΗ ΤΟΥ '44
Ετσι έζησα το ελληνικό δράμα
Τα τελευταία εβδομήντα χρόνια πολλά γράφτηκαν για να σκιαγραφήσουν τα γεγονότα της ματωμένης Κυριακής 3ης του Δεκέμβρη 1944 και των όσων ακολούθησαν. Ολες οι πλευρές που πήραν μέρος στο δράμα κατέθεσαν τη δική...
Ετσι έζησα το ελληνικό δράμα
70 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΗ ΤΟΥ '44
Η ΕΑΜική προπαγάνδα στους Βρετανούς
Κάθε πόλεμος έχει μια πλευρά που συνήθως υποτιμάται στην εκ των υστέρων ιστορική αποτίμησή του, αλλά δεν είναι καθόλου ασήμαντη για την πορεία των στρατιωτικών επιχειρήσεων την ώρα που αυτός διεξάγεται.
Η ΕΑΜική προπαγάνδα στους Βρετανούς
70 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΗ ΤΟΥ '44
Απρίλης 1944: Εξέγερση υπέρ του ΕΑΜ στη Μέση Ανατολή
Κλείνουν 70 χρόνια από τον Δεκέμβρη του ’44. 70 χρόνια από την ωμή επέμβαση των Άγγλων, τον αγώνα για «λαοκρατία» και την πλήρη υποχώρηση της ηγεσίας του ΕΑΜ με τη Συμφωνία της Βάρκιζας (Φλεβάρης ’45). Όμως,...
Απρίλης 1944: Εξέγερση υπέρ του ΕΑΜ στη Μέση Ανατολή
ΑΡΗΣ ΒΕΛΟΥΧΙΩΤΗΣ
Είπαν για τον Αρη
Τα σχόλια των Κρις Γουντχάουζ, Εντι Μάγιερς, Κ. Βάρναλη, Κομνηνού Πυρομάγλου, Ν. Ζαχαριάδη, Στ. Σαράφη, Παναγιώτη Κανελλόπουλου και των Ναζί για τον Αρη Βελουχιώτη.
Είπαν για τον Αρη
70 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΗ ΤΟΥ '44
Tιμή και διδάγματα
Η συμμετοχή του ΚΚΕ και του ΕΑΜ στην αστική κυβέρνηση ζημίωσε και το ΚΚΕ και τον λαό. Παρ’ ότι ο τελευταίος ήταν οπλισμένος, σύρθηκε δεμένος στο άρμα της διαχειριστικής πολιτικής. Ανάλογη αρνητική εμπειρία...
Tιμή και διδάγματα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας