Λιτό και φιλικό

Είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στα επιβλητικά κτίρια της Ακαδημίας και της Βιβλιοθήκης, το κορυφαίο σύμπλεγμα νεοκλασικών της πρωτεύουσας, την «Αθηναϊκή Τριλογία».

Δεν διαθέτει τα εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά στοιχεία των άλλων δύο δημιουργημάτων, αλλά θεωρείται το πιο φιλικό προς τους πολίτες, ίσως γιατί τα Προπύλαιά του είναι η αφετηρία για κινητοποιήσεις αλλά και καταλήψεις.

Είναι άλλωστε το πρώτο δημόσιο οικοδόμημα που ξεκίνησε να κατασκευάζεται στην τότε έρημη τοποθεσία Αγία Σιών, από το ομώνυμο εκκλησάκι, έχοντας πρόσοψη επί της οδού «Βουλεβαρίου», η οποία από το 1864 μετονομάστηκε και είναι η πολύβουη οδός Πανεπιστημίου.

Ο θεμέλιος λίθος του Πανεπιστημίου είχε τεθεί τον Μάιο του 1839 αλλά στη θέση που στη συνέχεια είχε επιλεγεί για να χτιστεί η Ακαδημία.

Η μετατόπισή της προς λίγο δυτικότερα αποφασίστηκε για να συνδεθεί με την οδό Κοραή, η οποία σήμερα είναι μικρή και πεζοδρομημένη.

Οι διαφοροποιήσεις

Τα αρχικά σχέδια προέβλεπαν την επέκτασή της ώς την Ακρόπολη, αλλά ματαιώθηκαν λόγω των σφοδρών αντιδράσεων μεγαλοϊδιοκτητών του ιστορικού κέντρου.

Διαφοροποιείται σε σχέση με τα δύο άλλα κτίρια της «Αθηναϊκής Τριλογίας» και σε δύο άλλα σημεία:

● Η επίβλεψη της κατασκευής του Πανεπιστημίου είχε ανατεθεί σε Επιτροπή Επιφανών, στην οποία μεταξύ άλλων μετείχαν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και ο Γεώργιος Γεννάδιος. Η συγκρότησή της εξηγεί τη μοναδική, ώς τις ημέρες μας, δημόσια και αναλυτική λογοδοσία για κάθε δαπάνη, όπως προκύπτει από σχετικά δημοσιεύματα εφημερίδων της εποχής που περιλαμβάνει η Ελένη Μπαστέα στο βιβλίο της «Αθήνα 1834-1896. Νεοκλασική πολεοδομία και νεοελληνική εθνική συνείδηση».

● Τα κονδύλια δεν εξασφαλίστηκαν από κάποιο μεγάλο ευεργέτη, όπως έγινε με την Ακαδημία και τη Βιβλιοθήκη, γι’ αυτό η κατασκευή του διήρκεσε 25 χρόνια. Ολο αυτό το διάστημα χρειάστηκαν να γίνουν πολλές μικρές δωρεές και έρανοι για να καλυφθεί το κόστος. Τον πρώτο «οβολό» είχε καταθέσει ο Οθωνας, ρίχνοντας χρυσά νομίσματα κατά την πανηγυρική τελετή θεμελίωσης.

Η Επιτροπή ήταν αυτή που είχε επιλέξει τον Δανό αρχιτέκτονα Χανς Κρίστιαν Χάνσεν (1803-1883), μεγαλύτερο αδελφό του διάσημου Θεόφιλου Χανσεν, ο οποίος είχε σχεδιάσει την Ακαδημία και τη Βιβλιοθήκη.

Ο Χριστιανός είχε έρθει στην Αθήνα το 1830 για να μελετήσει τα μνημεία του Παρθενώνα, αλλά «ελησμόνησεν εαυτόν, θεωρών και θαυμάζων του Φειδίου τα έργα», όπως αναφέρει η εφημερίδα «Πανδώρα» (1η Φεβρουαρίου 1866) και είχε δουλέψει στην αποκατάσταση του ναού της Απτέρου Νίκης.

Η αγάπη του και κυρίως ο σεβασμός του προς την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική τον οδήγησε να υιοθετήσει λιτές φόρμες στον σχεδιασμό του Πανεπιστημίου.

Χρειάστηκε πάντως να αναμετρηθεί με την πρόταση που είχε υποβάλει ο Σταμάτης Κλεάνθης, αλλά έχει ενδιαφέρον ότι δεν είχε εξασφαλίσει την έγκριση του επικεφαλής του αρχιτεκτονικού τμήματος του υπουργείου Εσωτερικών Εδουάρδου Σάουμπερτ, παρόλο που εκείνη την εποχή συνεργάζονταν στενά για το πρώτο πολεοδομικό σχέδιο της πρωτεύουσας.

Σημείο αναφοράς

Το κτίριο, κατά τον ακαδημαϊκό Σόλωνα Κυδωνιάτη, αποτελεί την «αγνότερη έκφραση του αθηναϊκού νεοκλασικού ύφους» και θεωρείται πως «έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση ενός αξιολογικού συστήματος μορφολογίας στην Ελλάδα», όπως σημειώνει ο Δημήτρης Φιλιππίδης στο βιβλίο του «Νεοελληνική Αρχιτεκτονική».

Η κάτοψή του έχει σχήμα διπλού «Τ» που εγγράφεται μέσα σε ένα ορθογώνιο με άψογη συμμετρία, ώστε να συμπεριλάβει τις δύο πλαϊνές αυλές του, που θεωρούνται ώς σήμερα υποδειγματική λύση για την οικολογική συμπεριφορά των οικοδομών. Το πιο δυνατό του σημείο πάντως είναι το πρόπυλο με την τριγωνική μετόπη που στηρίζεται σε κίονες ιωνικού ρυθμού και οδηγεί στη στοά, η οποία αναπτύσσεται γραμμικά και προς τις δύο πλευρές του.

Η απουσία μεγάλου χορηγού και η μόνιμη στενότητα των δημόσιων πόρων είναι οι βασικές αιτίες που καθυστέρησε η ολοκλήρωση της κατασκευής του Πανεπιστημίου, το οποίο άνοιξε τις πύλες το 1843 παρόλο που ήταν ακόμη… γιαπί και συνεχίζονταν οι εργασίες κατασκευής.

Η πολύχρονη περιπέτεια του κτιρίου οδήγησε σε πολλές αλλαγές στην επίβλεψη των έργων. Εως το 1864, που ολοκληρώθηκαν οι κατασκευές, είχαν αναλάβει την επίβλεψη σπουδαίοι αρχιτέκτονες, όπως ο Λύσανδρος Καυταντζόγλου και ο Αναστάσιος Θεοφιλάς.

Ο πρώτος μάλιστα είχε ξεκινήσει μπαράζ επιστολών προς τον τότε πρύτανη Κ. Φρεαρίτη, στις οποίες έκανε λόγο για παραχάραξη των σχεδίων του Χρ. Χάνσεν και κυρίως για αρχιτεκτονικά σφάλματα.

Η αλληλογραφία τους, που καλύπτει 600 σελίδες, όπως αναφέρει ο Κώστας Μπίρης στο βιβλίο του «Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20όν αιώνα», άφηνε αιχμές για οικονομικές σκιές και καλούσε τον καθηγητή σε… μονομαχία, η οποία ευτυχώς αποφεύχθηκε γιατί ο Καυταντζόγλου αργότερα επανήλθε και διευκρίνισε ότι αναφερόταν μόνον σε καλλιτεχνικά θέματα.

Ο ίδιος ο Χριστιανός Χάνσεν θέλησε από την αρχή να εμπλουτίσει τη διακόσμηση του κτιρίου, καταθέτοντας τα προσχέδια για τις θαυμάσιες τοιχογραφίες.

Στο εσωτερικό της στοάς των Προπυλαίων απεικονίζεται η Γέννηση των Γραμμάτων και των Τεχνών στην Ελλάδα, που σχεδιάστηκαν από τον Αυστριακό ζωγράφο και καθηγητή Καρλ Ραλ (1812-1865), αλλά μετά τον θάνατό του ανέλαβε να συνεχίσει ο Πολωνός Εδουάρδος Λεμπιέτσκι.

Την εικονογράφηση στην εντυπωσιακή αίθουσα Τελετών υπογράφει ο Βικέντιος Λάντσα.

1. Το πρώτο πανεπιστημιακό ίδρυμα στην Αν. Μεσόγειο

Το Πανεπιστήμιο ιδρύθηκε στις 14 Απριλίου 1837 (με το παλιό ημερολόγιο) και έφερε την ονομασία «Οθώνειον Πανεπιστήμιον», προς τιμήν του πρώτου βασιλιά της Ελλάδας που υπέγραψε το σχετικό διάταγμα. Είναι το πρώτο πανεπιστημιακό ίδρυμα της χώρας, των Βαλκανίων και της ανατολικής Μεσογείου. Το 1911 πήρε την ονομασία «Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών», που φέρει ώς σήμερα, για να εκπληρωθεί ο όρος της μεγάλης δωρεάς του Ιωάννη Δόμπολη (1769-1849), ομογενή που είχε αποκτήσει μεγάλη περιουσία στη Ρωσία και ήταν προσωπικός φίλος του πρώτου κυβερνήτη.

2. Η αρχή στην Πλάκα

Η πρώτη έδρα του Πανεπιστημίου ήταν το σπίτι του Σταμάτη Κλεάνθη, στην οδό Θόλου στην Πλάκα. Πρόκειται για το «Παλιό Πανεπιστήμιο», που σήμερα στεγάζει το μουσείο του ιδρύματος. Το 1963 το Δημόσιο παραχώρησε δασική έκταση 1.550 στρεμμάτων στην τοποθεσία «Κουπόνια», ανάμεσα στους Δήμους Ζωγράφου και Καισαριανής, όπου κατασκευάστηκε διαδοχικά η σύγχρονη Πανεπιστημιούπολη.

3. Τα Προπύλαια

Η διαμόρφωση της πλατείας των Προπυλαίων έγινε με δωρεά του ομογενή Στέργιου Δούμπα (1794-1870). Εκτός από το σιντριβάνι, υπάρχουν τα αγάλματα του Ρήγα Φεραίου, του Ιωάννη Καποδίστρια και του Αδαμάντιου Κοραή που αποτελούν έργα σπουδαίων Ελλήνων γλυπτών και προστέθηκαν αργότερα.