Ο Μάης του 1968 και άλλες εξεγέρσεις

Αν υπάρχει μια χρονιά που είναι συνώνυμο της επανάστασης, της σύγκρουσης, της αμφισβήτησης και της ελπίδας για αλλαγές στην κοινωνία, δεν είναι άλλη από το 1968. Ακόμα κι αν μισό αιώνα μετά, η διάψευση και η κριτική απέναντι στις τότε εξεγέρσεις, διάσημες και άσημες, έχει πάρει κάποιες φορές τη θέση της ανάτασης και του ενθουσιασμού. Τόσο το καλύτερο θα πει κανείς, τουλάχιστον για την τέχνη. Η χρονική απόσταση, η ψυχραιμία και η γνώση μπορούν να βοηθήσουν να γυριστούν τα καλύτερα ντοκιμαντέρ, αλλά και τους θεατές να γυρίσουν πίσω στα παλιά και να τα δουν με άλλο μάτι.

Ετσι σκέφτηκε και το Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (2-11 Μαρτίου), που κι αυτό επετειακό είναι, γιορτάζει τα 20 του χρόνια. Και επιστρέφει στη χρονιά-ορόσημο μέσα από το αφιέρωμα «Το ’68 πέρα από το ’68» με εφτά ταινίες γυρισμένες από το 1968 μέχρι το 2017, που αφ’ ενός εκτείνονται στον τόπο και τον χρόνο, δεν είναι, δηλαδή, γαλλοκεντρικές, αλλά αφορούν εξεγέρσεις πολύ, λίγο ή καθόλου γνωστές, αφ’ ετέρου «επανεξετάζουν το μήνυμα και το πνεύμα των ιδεών, που επιχείρησαν να αλλάξουν τον κόσμο, από την Κεντρική Ευρώπη ώς τις ΗΠΑ και από τη Λατινική Αμερική ώς την Απω Ανατολή».

Επειδή, όμως, ο Μάης του ’68 στο Παρίσι και η Ανοιξη της Πράγας είναι τα δύο κορυφαία γεγονότα στη γηραιά μας ήπειρο, το αφιέρωμα εξασφάλισε τρία ντοκιμαντέρ γύρω από αυτά, τα δύο μόνο για την Πράγα, το άλλο πιο σύνθετο.

Το «1968 – Η Ελπίδα» του Βίκτορ Πολέσνι (Τσεχία, 2008) αποκαλύπτει μέσα από αρχειακό υλικό άγνωστες πτυχές της προσπάθειας για φιλελευθεροποίηση του κομμουνιστικού καθεστώτος με ηγέτη τον Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ, αλλά και της σοβιετικής επέμβασης. Ενώ η ποιητική, καθηλωτική «Σύγχυση» του Εβαλντ Σορμ (Τσεχοσλοβακία, 1969) επικεντρώνεται στην εισβολή των σοβιετικών τανκς στην Πράγα τον Αύγουστο του 1968 μέσα από εικόνες παράνομα τραβηγμένες, εξ ου και έπρεπε να πέσει το καθεστώς για να προβληθεί και να γίνει γνωστή για πρώτη φορά.

Τέλος, ο Βραζιλιάνος σκηνοθέτης Ζοάο Μορέιρα Σάλες, αδελφός του Βάλτερ Σάλες, στο πολύ πρόσφατο ντοκιμαντέρ «Στο έντονο παρόν» (2017) επιχειρεί έναν προσωπικό στοχασμό και αφήγηση πάνω στην έννοια της εξέγερσης συνδυάζοντας αρχειακό υλικό από τον Μάη του ’68 και την Ανοιξη της Πράγας και παρεμβάλλοντας σ’ αυτό σκηνές που γύρισε η μητέρα του στην Κίνα το 1966.

Μια εξίσου ισχυρή επαναστατική σελίδα του 1968, η 2η Οκτωβρίου στην πρωτεύουσα του Μεξικού, όταν η κυβέρνηση απάντησε με πρωτοφανή βία, σφαίρες και βασανιστήρια σε διαδήλωση των φοιτητών, που ζητούσαν δημοκρατία, προσεγγίζει το ντοκιμαντέρ «Δεν ξεχνάμε, δεν συγχωρούμε» του Ρισάρ Ντιντό (Ελβετία, 2003).

Στους τότε 300 νεκρούς προστέθηκε κι άλλος ένας, πρωταγωνιστής των γεγονότων, που βρέθηκε δολοφονημένος λίγο πριν συμμετάσχει στο ντοκιμαντέρ. Ενώ η ταινία «Αμερικανική επανάσταση 2» του Χάουαρντ Αλκ (ΗΠΑ, 1969) καταγράφει μια ακόμα συναρπαστική ιστορία του 1968, τότε που οι Μαύροι Πάνθηρες, αμέσως μετά το ιστορικό, επεισοδιακό συνέδριο των Δημοκρατικών στο Σικάγο, συμμάχησαν με μια ομάδα νεαρών λευκών ριζοσπαστών ζητώντας δικαιοσύνη και ελευθερία.

Το αφιέρωμα «Το ’68 πέρα από το ’68» ολοκληρώνεται με δύο σχετικά άγνωστες εξεγέρσεις. Η μία στη γειτονιά μας, ενώ εμείς είχαμε χούντα κι εκείνοι σοσιαλισμό. Ο σπουδαίος και πολιτικοποιημένος Σέρβος κινηματογραφιστής Ζέλιμιρ Ζίλνικ στη μικρού μήκους ταινία του «Ταραγμένος Ιούνιος» (1969) καταγράφει κορυφαίες στιγμές από τις φοιτητικές ταραχές που συντάραξαν το Βελιγράδι το 1968, τις πρώτες μαζικές διαδηλώσεις στη Γιουγκοσλαβία μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Τίτο τις σταμάτησε ικανοποιώντας κάποια αιτήματα των φοιτητών και λέγοντας σε τηλεοπτικό του διάγγελμα ότι έχουν δίκιο, αλλά τα επόμενα χρόνια οι πρωτεργάτες τους υπέστησαν διώξεις.

Τέλος, υπάρχει και ένα ντοκιμαντέρ από την Ιαπωνία. Ο κορυφαίος στο είδος Σινσούκε Ογκάουα τρέχει το 1968 για να καταγράψει στην ταινία «Καλοκαίρι στη Ναρίτα» τον ξεσηκωμό των κατοίκων ενός χωριού για να μη γίνει στην περιοχή τους αεροδρόμιο και τη βοήθεια στον αγώνα τους από εξεγερμένους φοιτητές.