Από το 1958 δυο μεγάλα ζητήματα έθεσαν σε ασταθή ισορροπία την πορεία της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Το πρώτο αφορούσε τη Γαλλία που μόνο μετά τις δυο νομισματικές υποτιμήσεις (1957 και 1958) μπόρεσε να δώσει ώθηση στην άνοδο του φράγκου και να δηλώσει ότι είναι σε θέση να υλοποιήσει τη Συνθήκη της Ρώμης και το δεύτερο ζήτημα έχει μια ιδιαίτερη θέση στην ιστορία και αφορά την πολιτική διαχείριση της ΕΟΚ των έξι κρατών-μελών ως υπερεθνικού οργανισμού, ιδιαίτερα μετά το 1959 που ο Ντε Γκολ αναλαμβάνει να μιλήσει για το έθνος.
Σε συνέντευξή του τον Σεπτέμβριο 1960 υποστήριξε ότι για τις κρίσιμες αποφάσεις υπάρχει το κράτος και όχι οι υπερ-εθνικοί θεσμοί, πυροδοτώντας τον θυμό της πολιτικής και βιομηχανικής ελίτ που ετοιμαζόταν για το επόμενο βήμα στην ευρωπαϊκή οικονομική ενοποίηση. Η Γερμανία του Αντενάουερ με τη δικαιολογία της γρίπης του καγκελάριου ακύρωσε τη σύγκληση οποιασδήποτε συνόδου κορυφής και στέλνει σαφές μήνυμα απόρριψης αυτής της πολιτικής.
Η μείωση των τελωνειακών δασμών που η Γαλλία στηρίζει με όρους συγκρότησε σταθερά ένα μοντέλο τελωνειακής ένωσης, πάνω στο οποίο όμως έγιναν σημαντικοί συμβιβασμοί, όταν η δασμολογική πολιτική με πίεση από τη Γαλλία επεκτάθηκε και στα αγροτικά προϊόντα.
Η Γερμανία που χρησιμοποιούσε τις εισαγωγές αγροτικών προϊόντων από τρίτες χώρες για να έχει προνομιακή θέση για τις εξαγωγές της σε βιομηχανικά προϊόντα αντιστοίχως δύσκολα δεχόταν την επιβολή τελωνειακών δασμών στα αγροτικά προϊόντα. Στο τέλος, η υιοθέτηση ενός συστήματος αντισταθμιστικών εισφορών που επιβάλλονταν στα αγροτικά προϊόντα στα σύνορα των έξι ιδρυτικών μελών κάλυψε κάποιες απώλειες.
Σήμερα ξέρουμε ότι η τελωνειακή ένωση υπήρξε δυνατό πολιτικό στοιχείο διαπραγμάτευσης και για την Ελλάδα στην Ε.Ε. με χαρακτηριστική περίπτωση το βέτο που είχε ασκήσει κατά της συμφωνίας για τη δημιουργία τελωνειακής ένωσης μεταξύ Ε.Ε. και Τουρκίας. Η άρση του βέτο (1995) συνοδεύτηκε με σειρά σημαντικών αποφάσεων για τα εθνικά θέματα της χώρας αλλά και την άμεση από την επόμενη χρονιά λειτουργία της τελωνειακής ένωσης Ε.Ε. – Τουρκίας.
Είναι επίσης χαρακτηριστική η μεγάλη διαμάχη που είναι σε εξέλιξη μέσα στην κυβερνητική ομάδα του Brexit στη Βρετανία για το τι πρέπει να αποφασίσει η χώρα, για το αν θα μείνει, και με ποιους όρους, ή όχι στην τελωνειακή ένωση της Ε.Ε.
Η παραπάνω αφήγηση σκιαγραφεί μια σταθερή ευρωπαϊκή πορεία που έχει εσωτερικές συγκρούσεις, αλλά το κυρίαρχο στρατηγικό περίβλημα του απόλυτου καπιταλισμού παραμένει αμετάβλητο και προστατευμένο.
Η «Ευρώπη των πατρίδων» του Ντε Γκολ υπογράμμισε την τεράστια πολιτική μάχη που δόθηκε το 1961-1962 προς ένα νέο παράδειγμα συγκρότησης της κρατικής κυριαρχίας στην ΕΟΚ μέσω διακυβερνητικών θεσμικών δομών για την αντιμετώπιση κυρίως των θεμάτων μιας κοινής αμυντικής πολιτικής. Ομως το σχέδιο για μια διακυβερνητική συνθήκη που υπέβαλε ο Γάλλος υπουργός του Κ. Φουσέ όξυνε την αντιπαλότητα μεταξύ των διακυβερνητικών και των υπερεθνικών στρατηγικών και οδήγησε πολύ γρήγορα σε ρήξη και στο τέλος της ιδέας για την Ευρώπη ως συμμαχία πατρίδων.
Πολλοί πιστεύουν ότι η ιδέα αυτή ενταφιάστηκε οριστικά με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1992 και τη μετεξέλιξη σε Ευρωπαϊκή Ενωση. Με τη νέα Συνθήκη, η Ε.Ε. ενδυνάμωσε τη θέλησή της να πρωταγωνιστήσει στη νέα ιστορική εποχή μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου. Τα σύνορά της γίνονται ανοιχτά παράθυρα σε έναν νέο κόσμο που φάνταζε να στεριώνει πάνω στο γκρέμισμα του κομματικού/κρατικού συγκεντρωτισμού, και της ανελευθερίας.
Δώδεκα υποψήφιες χώρες για ένταξη στην Ε.Ε. από την πρώην σοβιετική κυριαρχία στολίζουν ως τρόπαιο το γραφείο του Ζ. Ντ’ Εστέν που συγγράφει το Σύνταγμα της Ευρώπης. Δεν θα γίνει ποτέ πράξη το Σύνταγμα. Θα αντικατασταθεί από τη Συνθήκη της Λισαβόνας.
Ομως η θεσμική αναδιευθέτηση κρύβει μια ενοποίηση που δεν έχει ξεπεράσει τη δομική της απονομιμοποιητική αντίφαση.
Μπορείς να σκοτώσεις το ιστορικό ευρωπαϊκό κράτος μόνο με τη δυναμική της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων που τείνουν να ξεπεράσουν το κρατικό πλαίσιο; Μπορείς να ακυρώσεις την εθνική ταυτότητα μέσα στην τραχύτητα της καπιταλιστικής συσσώρευσης;
Μπορεί η βαρβαρότητα της νεοφιλελεύθερης τάξης να μετασχηματίσει την εθνική εξέλιξη μέσα στο αδειανό από συλλογικούς εθνικούς στόχους ιστορικό τοπίο ως αναγκαία μετεξέλιξη υπέρ μιας φεντεραλιστικής Ευρώπης που ακουμπάει σε αδιαφανείς μηχανισμούς και εξουσίες; Αυτή η αναπότρεπτη πορεία για τις απαντήσεις δημιουργεί σκηνικό αποδόμησης της Ε.Ε.
Είναι οι λαοί της Ευρώπης σε μια διαρκή βίαιη κίνηση που αποδομούν τις κυρίαρχες αφηγήσεις και χωρίς οδηγό για κοινωνικές ρήξεις σπρώχνουν τα βήματα σε εθνικιστικά εκλογικά μορφώματα και ακροδεξιές ρητορείες. Η Αριστερά πρέπει να αναζητήσει τους δρόμους μιας νέας ιστορικής θέσης για το εθνικό κράτος.
Ανάμεσα στις αντιφάσεις και την απώλεια μιας πολιτιστικής και κοινωνικής διαφοροποίησης πρέπει να υπάρξει θέση για το παρελθόν και το μέλλον των λαών, τα σύμβολά τους και την ιδιοποίηση του εθνικού.
* πολιτικής επιστήμονος, δρος Επιστήμης της Πληροφορίας
