Η καμπάνα της Ανάστασης

Η βυζαντινή εκκλησία μεταξύ των οδών Πρυτανείου και Επιχάρμου στα βορειοανατολικά της Ακρόπολης, μοιάζει να αναδύεται από τις ρίζες του Ιερού Βράχου.

Βρίσκεται μόλις μια ανάσα από τα γραφικά Αναφιώτικα και σηματοδοτούσε το κέντρο της Γεράλδας, που ήταν ένα από τα οκτώ «πλατώματα» (συνοικίες) της Αθήνας του 17ου αιώνα και σε αυτήν είχαν τα κονάκια τους οι πιο αριστοκρατικές οικογένειες της εποχής.

Η οργάνωση των συνοικιών διατηρήθηκε ώς το 1778 και καταργήθηκε από τον Χασεκή, τον μισητό Τούρκο βοεβόδα.

Από τον ναό, που συγκαταλέγεται ανάμεσα στα σημαντικότερα μνημεία της βυζαντινής περιόδου στην Αθήνα, πήρε το όνομά της η «Πύλη Ραγκαβά», κοντινή είσοδος του τείχους που χτίστηκε για να προφυλάξει την Αθήνα από διάφορους επιδρομείς.

Ερμηνείες…

Είναι ένας ναός με… ονοματεπώνυμο, για το οποίο οι μελετητές έχουν διατυπώσει πολλές εκδοχές.

Οι περισσότεροι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι το επίθετό της προέρχεται από τη σπουδαία οικογένεια των Ραγκαβά, παρακλάδια της οποίας ζούσαν στην Αθήνα και την Κωνσταντινούπολη.

Μέλος της ήταν ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Μιχαήλ Α’ και λέγεται πως ο γιος του, Θεοφύλακτος Ραγκαβάς, ήταν αυτός που το 811 έβαλε τον θεμέλιο λίθο σε χώρο όπου πρέπει να βρίσκονταν τα ερείπια αρχαίου ναού.

Εκείνη την εποχή οι εκκλησίες ήταν… ιδιωτικές και χτίζονταν για λατρευτικούς λόγους μέσα στα όρια ιδιοκτησίας σπουδαίων οικογενειών, από τις οποίες έπαιρναν το όνομά τους.

Ανάλογη είναι η αφετηρία και άλλων εκκλησιών της ίδιας εποχής, όπως η Σωτείρα του Κοττάκη, που μετά την παρακμή των αρχικών κτητόρων τους εξελίχθηκαν σε ενοριακούς ναούς.

Αλλοι όμως επικαλούνται τη μεγάλη οικογένεια των Ραγκαβέ, με καταγωγή από τη Μικρά Ασία, η οποία συνδέεται με το μεγάλο «τζάκι» των Σαραντάπηχων.

Μέλη της ήταν και δύο αυτοκράτειρες, η Ειρήνη και η Θεοφανώ τα ονόματα των οποίων συνοδεύονται από τον τίτλο «Αθηναία», που εκκλησιάζονταν στη συγκεκριμένη εκκλησία.

Ο Δημήτριος Καμπούρογλου επικαλείται τις σχετικές αναφορές από τα Απομνημονεύματα του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή, αλλά παρατηρεί πως λείπει ο συνδετικός κρίκος στα παρακλάδια της μεγάλης οικογένειας.

Εχει πάντως ενδιαφέρον ότι στο περίφημο βιβλίο του «Αι Παλαιαί Αθήναι», φιλοξενεί και την εκδοχή του σπουδαίου μελετητή της ινδικής ιστορίας και φιλοσοφίας Δημήτριου Γαληνού, ο οποίος επισημαίνει πως ο όρος «Ραγκαβές» αναφέρεται στο υπερμέγεθες κήτος το οποίο καταπίνει άλλα μεγάλα ψάρια και αλληγορικώς χρησιμοποιείται «εις μέγαν και ηρωϊκόν άνδραν».

Η Λίζα Μιχελή ανακάλυψε επίσης μια αναφορά στο περιοδικό «Πανδώρα» του 19ου αιώνα, σύμφωνα με την οποία Ραγκαβές είναι χαρακτηρισμός για τον άσωτο και ακατάστατο νέο.

Πολυτάραχη αλλά ενδιαφέρουσα είναι και η ιστορική διαδρομή της ίδιας της εκκλησίας. Το αρχικό βυζαντινό κτίσμα φαίνεται ότι καταστράφηκε από άγνωστη αιτία.

Στη θέση του χτίστηκε περί το 1040 το βασικό τμήμα του, που ήταν το μισό σε σχέση με το σημερινό. Η «ηλικία» του προκύπτει από βασικά αρχιτεκτονικά στοιχεία του.

Ηταν ένας λιτός σταυροειδής ναός με τρούλο που στηρίζεται σε τέσσερις απλούς κίονες, τύπος που κυριαρχεί σε πολλές αθηναϊκές εκκλησίες του 11ου αιώνα.

Η βάση των εξωτερικών τοίχων ώς τη μέση τους είχε κατασκευαστεί από ακατέργαστους ογκόλιθους και πωρόλιθους μεγάλων διαστάσεων, που φαίνεται ότι είχαν μεταφερθεί από την Αίγινα.

Το υπόλοιπο κομμάτι τους ακολουθεί το «πλινθοπερίκλειστο» σύστημα, το οποίο έχει βάση από λαξευμένες λίθους με τετράγωνο σχήμα που περιστοιχίζονται από τούβλα, χαρακτηριστικό δομικό υλικό της ναοδομίας κατά την περίοδο του Βυζαντίου.

Την ίδια αναφορά έχουν τα δίλοβα ή μονόλοβα παράθυρα που διατάσσονται σε όλη την περίμετρο του ναού.

Η αρχαία παρακαταθήκη κάνει εμφανή την παρουσία της σε πολλά σημεία του ναού.

Μαρμάρινα κομμάτια έχουν ενσωματωθεί στους εξωτερικούς τοίχους, ενώ η Αγία Τράπεζα στηρίζεται σε ένα ανεστραμμένο κιονόκρανο κορινθιακού ρυθμού.

Αποκατάσταση

Το 1687, κατά την πολιορκία της πόλης των Αθηνών από τον Μοροζίνι, μια οβίδα κατάστρεψε ένα τμήμα του ιερού, αλλά η ζημιά αποκαταστάθηκε.

Η μεγαλύτερη κακοποίηση όμως ήρθε το 1838, όταν η εκκλησία επεκτάθηκε για τις ανάγκες των πιστών, αλλά οι εργασίες έγιναν χωρίς σεβασμό στην αρχιτεκτονική του αρχικού τμήματος του ναού.

Προστέθηκαν τότε το παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής, ο νάρθηκας, ο γυναικωνίτης και το εξωτερικό καμπαναριό.

Η βυζαντινή αύρα του κτίσματος αποκαλύφθηκε στην ουσία με τις εργασίες που έγιναν μόλις το 1979 και έδωσαν στην ιστορική εκκλησία τη σημερινή μορφή της.

Κατά την αναστήλωση, ήρθε στο φως ο οκταγωνικός τρούλος, ο οποίος είχε καλυφθεί από… τσίγκους, προφανώς για λόγους προφύλαξης του εσωτερικού του ναού από τα νερά της βροχής!

Την εξωτερική περίμετρο του ναού διατρέχει διπλή σειρά με γεισίποδες, όπως ονομάζονται τα ορθογώνια στοιχεία που στήριζαν τις στέγες των αρχαίων ναών.

Στο εσωτερικό αποκαλύφθηκε επίσης ο κεραμικός «κουφικός» διάκοσμος, στον οποίο υπάρχουν στοιχεία από την αραβική γραφή στην οποία γράφτηκε για πρώτη φορά το Κοράνι στην πόλη Κούφα του σημερινού Ιράκ.

1. Ιταλικής κατασκευής

Η ιστορική καμπάνα της εκκλησίας έχει κατασκευαστεί στην ιταλική πόλη Κινέτα και είναι «έργο Αλεξάνδρου και αδελφού», όπως αναγράφεται στα λατινικά σε ένα σημείο της. Φέρει επίσης ανάγλυφες απεικονίσεις του Εσταυρωμένου, του Αποστόλου Παύλου, που κρατά τη μάχαιρα της γνώσης, και της Βρεφοκρατούσας Θεοτόκου, που στο άλλο χέρι της κρατά ένα κρίνο. Σήμερα η καμπάνα είναι αναρτημένη στον πρόναο, στο εσωτερικό της εκκλησίας.

2. Την έσωσαν σε κρύπτη

Κατά την οθωμανική κατοχή, είχε απαγορευτεί με «τσαλί» (διάταγμα) να χρησιμοποιούνται οι καμπάνες στις εκκλησίες. Στην περίπτωση του Αγίου Νικολάου Ραγκαβά, οι κληρικοί την είχαν διαφυλάξει σε κρύπτη και ήταν η μόνη καμπάνα που ήχησε τον Απρίλιο του 1833 για τον γιορτασμό της Ανάστασης, λίγο πριν από την απελευθέρωση της Αθήνας. Σήμανε και πάλι στις 24 Μαΐου, όταν η τουρκική φρουρά παρέδιδε τα κλειδιά της Ακρόπολης. Ηταν η πρώτη που ήχησε στις 12 Οκτωβρίου του 1944, κατά την έπαρση της ελληνικής σημαίας στην Ακρόπολη, λίγο μετά την αποχώρηση των Γερμανών.

3. Ο τρούλος

Ο οκτάγωνος τρούλος της εκκλησίας είναι χαρακτηριστικό στοιχείο των αθηναϊκών εκκλησιών του 11ου αιώνα. Είναι άλλωστε το κοινό της σημείο με τους ναούς των Αγίων Ασωμάτων στο Θησείο και της Μεταμόρφωσης στη βόρεια πλευρά της Ακρόπολης.