Το πώς μπορεί κάποιος να ακολουθήσει ή να δημιουργήσει μια εικαστική διαδρομή από το προσωπικό στο δημιουργικό και μετά στο γενικό, σε κάτι που αφορά πολλούς και προβάλλεται δημόσια αποτελεί ένα διαχρονικό ζήτημα τόσο για την ιστορία της τέχνης όσο και για τους καλλιτέχνες τους ίδιους.
Για την εικαστικό και ζωγράφο Ελενα Παπαδημητρίου, πάντως, η απάντηση φαίνεται να έχει δοθεί, ακόμη και αν η ίδια δεν νιώθει έτοιμη να την επικαλεστεί.
Εκκινώντας από ένα προσωπικό περιστατικό πένθους, επί τρία χρόνια ερευνούσε και δούλευε πάνω στη νέα της έκθεση, την πέμπτη ατομική, που εγκαινιάστηκε πριν από λίγες μέρες στην Γκαλερί Σκουφά.
Ο τίτλος της είναι «Sabir», ως αναφορά σε μια άγραφη γλώσσα που μιλιόταν από τον 11ο έως τον 18ο αιώνα στα λιμάνια της Μεσογείου ανάμεσα σε διπλωμάτες και εμπόρους.
Η γλώσσα αυτή, αν και υπήρξε, ποτέ δεν κατεγράφη. Ωστόσο, η Ελενα Παπαδημητρίου ερεύνησε ό,τι περισσότερο μπορούσε γύρω από αυτήν, καθώς και από την παράδοση αυτής της ιστορικής και πλέον πένθιμης θάλασσας που ονομάζεται Μεσόγειος.
● Μία ακόμα ατομική έκθεση ή κάτι περισσότερο;
Πρόκειται για την πέμπτη ατομική μου έκθεση, αλλά την πρώτη μου θεματική. Ξεκίνησα μάλλον ανάποδα: πρώτα έκανα και μεγάλωσα τις κόρες μου και στη συνέχεια άρχιζα να εκθέτω ζωγραφικά μου έργα.
Οι προηγούμενες εκθέσεις ήταν περισσότερο διερευνητικές – ίσως και του εαυτού μου. Ειδικά η πρώτη έδειχνε τι έκανα πριν από τον ερχομό των παιδιών. Λεγόταν «déjà vu» γιατί είχε να κάνει με τη ζωή που είχα πριν από τα παιδιά. Η τωρινή έκθεση δεν έχει μόνο ζωγραφικά έργα και σίγουρα ξεκίνησε από κάτι πολύ πιο προσωπικό από απλά την ανάγκη για δημιουργία. Πριν από τρία χρόνια έχασα τον πατέρα μου.
Στη διαδικασία αυτή έπιασα τον εαυτό μου να προσεύχεται για πρώτη φορά. Επειδή δεν πιστεύω ούτε σε θεούς ούτε στην τύχη ούτε πουθενά, αυτό μού έκανε πολύ μεγάλη εντύπωση.
Απευθυνόμουν στον ουρανό και έλεγα να τον βοηθήσει, μιλούσα σε κάποιον που δεν υπάρχει. Το βίωμα αυτό, ότι ήθελα να πιαστώ από κάτι μεταφυσικό, σίγουρα ήθελα να το περάσω στην τέχνη μου.
● Και το προσφυγικό πώς ενεπλάκη στο θέμα;
Εκείνη η περίοδος συνέπεσε με την έξαρση του προσφυγικού. Ανθρωποι περπατούσαν στις εθνικές οδούς για μέρες, αν θυμάστε. Μέχρι τότε ήταν κάτι που ακούγαμε – πλέον μας αφορούσε γιατί το βλέπαμε.
Σκέφτηκα, λοιπόν, να γράψω μια προσευχή για τη Μεσόγειο, που θα μπορούσε να πει οποιοσδήποτε.
Είναι μια προσευχή-ποίημα σε δύο μέρη. Το πρώτο αναφέρεται στις αισθήσεις και το πώς αντιλαμβανόμαστε το Θείο και το μεγαλείο γύρω μας μέσω των αισθήσεων.
Το δεύτερο μέρος απευθύνεται αποκλειστικά στη θάλασσα – στην πραγματικότητα είναι μια έκκληση προς τη θάλασσα να είναι καλή κι όχι κακή. Δηλαδή να βοηθήσει τους ανθρώπους που κινούνται εντός της.
● Γιατί τη Μεσόγειο;
Οι άνθρωποι μετακινούνται στη Μεσόγειο από πολύ παλιά. Υπήρξε ανέκαθεν κέντρο και μέσο εμπορίου, μετακινήσεων ανθρώπων, γνώσεων, πολιτισμών… και πλέον πένθους και δράματος. Ερεύνησα την ιστορία της και βρήκα στοιχεία για την άγραφη γλώσσα Σαμπίρ.
Μια γλώσσα που ενώ χρησιμοποιήθηκε για χίλια χρόνια περίπου, στη συνέχεια ξεχάστηκε τελείως. Οι κανόνες της δεν καταγράφηκαν ποτέ.
Ξέρουμε όμως ότι ήταν λατινογενής, με στοιχεία από διάφορες γλώσσες λαών της Μεσογείου. Ηταν η γλώσσα των λιμανιών – δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ στην ενδοχώρα.
Γι’ αυτό κι εγώ μετέφρασα το ποίημα-προσευχή στις γλώσσες της Μεσογείου (23 οι χώρες και πρόσθεσα το Γιβραλτάρ ως πύλη) – κάθε στίχος και μία άλλη γλώσσα. Οπότε κάθε φράση του ποιήματος αντιπροσωπεύει μια χώρα.
Ετσι, έχουμε 24 στίχους και αντίστοιχα 24 εικαστικά τελάρα συν ένα κεντρικό, όπου είναι η κοπέλα για την οποία όλες οι άλλες προσεύχονται, είτε μια γυναίκα που έφτασε είτε μια γυναίκα που φεύγει. Είναι σαν να έχει στηθεί μια εγκατάσταση, γύρω από την οποία προσεύχονται όλες αυτές οι κοπέλες.
● Τι θέλατε να αποτυπώσετε από το βλέμμα τους;
Κάποιες από αυτές τις γυναίκες δεν κοιτάνε καθόλου. Κάποιες είναι κρυμμένες, κάποιες είναι απελπισμένες, άλλες αισιόδοξες. Θα ήθελα το μήνυμα να είναι αισιόδοξο, ότι δηλαδή φεύγουμε πηγαίνοντας σε έναν καλύτερο κόσμο.
Η έκθεση ξεκινά με μια θάλασσα, γιατί ήθελα να βάλω τον θεατή να έρχεται από τη θάλασσα, να μπει στη θέση αυτού που ταξίδεψε στη θάλασσα και φτάνει κάπου.
Τα τελάρα είναι τρισδιάστατα, μεγάλα, σαν πέτρινα. Ηθελα να φτιάξω τα ερείπια ενός οικισμού, τα ερείπια ενός λαβύρινθου γιατί όλοι οι μεσογειακοί οικισμοί ήταν λαβυρινθώδεις, για λόγους προστασίας.
Εστησα λοιπόν έναν λαβύρινθο, αλλά στον τοίχο, όχι στο πάτωμα. Ουσιαστικά πρόκειται για κάτοψη.
Οπότε ο θεατής μπαίνει στον ρόλο του Θεού που κάποιος του ζητά βοήθεια… την οποία όμως μόνο ο άνθρωπος μπορεί να προσφέρει στον διπλανό του. Αυτή είναι η κεντρική ιδέα.
● Οπότε παραφράζω: μία ακόμα έκθεση με αφορμή το μεταναστευτικό ή κάτι περισσότερο;
Οταν το ξεκίνησα δεν ήξερα τι θα γινόταν τρία χρόνια μετά. Πήρε τρία χρόνια από τότε που γράφτηκε το ποίημα για να ολοκληρώσω την έκθεση και δεν μπορούσα να ξέρω αν το θέμα θα εξακολουθούσε να είναι στην επικαιρότητα. Γι’ αυτό και δεν το τοποθετώ σε μια συγκεκριμένη εποχή. Κάθε μία από τις γυναίκες που έχω ζωγραφίσει θα μπορούσε να είναι είτε από το σήμερα, αλλά και μια γυναίκα της Σμύρνης ή μια Εβραία που φεύγει από τη Μασσαλία για να βρει μια πατρίδα.
Εφερα παραδείγματα από τις μεταναστεύσεις των τελευταίων 100 χρόνων, αλλά το θέμα πάει πολύ πιο πίσω. Ούτε είναι τυχαίο πως θέλησα να γίνει σε γκαλερί στο κέντρο: θεώρησα ότι η έκθεση πρέπει να γίνει σε έναν δημόσιο χώρο, αλλά όχι σε μουσειακό. Ακριβώς γιατί αφορά κάτι που συμβαίνει γύρω μας, αλλά ίσως θέλουμε να το αποφύγουμε, να το απωθήσουμε. Από την άλλη, δεν θα ήθελα με τίποτα να είναι «κάτι ακόμα για τους μετανάστες».
Δεν θα έβαζα ποτέ ένα πιάνο ανάμεσά τους, όπως έγινε από γνωστό καλλιτέχνη, λες και αυτό τους έλειπε. Ολοι αυτοί οι εικαστικοί μού κάνουν κάπως σαν «τουρίστες της μιζέριας».
Γι’ αυτό και μια πλευρά μου εξακολουθεί να έχει πολλές αμφιβολίες γι’ αυτό που έκανα. Θεώρησα όμως ότι είναι κάτι που αφορά πολλούς, όχι μόνο εμένα προσωπικά.
Η Μεσόγειος ήταν πάντα έτσι, με ανθρώπους να πηγαινοέρχονται για να βρουν μια καλύτερη ζωή. Γι’ αυτό και η γλώσσα Σαμπίρ. «Sabir» και ο τίτλος.
Info:
Η έκθεση «Sabir» είναι ανοιχτή για το κοινό έως τις 12/2/2018. Στην Γκαλερί Σκουφά (Σκουφά 4, Κολωνάκι, τηλ. 2103643025, 2103603541), κάθε Δευτ., Τετ., Σάββ. 10.00-15.30 και Τρ., Πέμ., Παρ. 10.00-15.30 και 17.30-21.00. Είσοδος ελεύθερη. Θα πραγματοποιηθούν ξεναγήσεις από την επιμελήτρια της έκθεσης Λουίζα Καραπιδάκη το Σάββατο 27 Ιανουαρίου, με τη συμμετοχή της ηθοποιού Λαρίσας Βέργου και το Σάββατο 10 Φεβρουαρίου, με τη συμμετοχή της ηθοποιού Ιριδας Χατζηαντωνίου – και οι δύο στις 12.00 το μεσημέρι.
