Λογοτεχνία και παράδοση

Πώς μεταδίδεται η μνήμη που μας μεταφέρει η λογοτεχνία; Πώς φτάνει σ’ εμάς; Ερχεται σ’ εμάς μέσα από την παράδοση.

Η παράδοση είναι εκείνος ο σύνδεσμος, εκείνη η αλυσίδα, εκείνο το γενεαλογικό δέντρο που ενώνει όλα τα έργα που έχουν γραφτεί· ή έχουν μεταδοθεί προφορικά, όπως έκαναν οι αοιδοί τα παλιά τα χρόνια, κι ακόμη σήμερα οι τροβαδούροι του δρόμου, όπου κι αν υπάρχουν.

Από τον Οδυσσέα στην Οδύσσεια στον Οδυσσέα του Τζόις αυτή η παράδοση τρέχει ασταμάτητα γιατί ο άνθρωπος ποτέ δεν έπαψε να εκφράζει με τη γλώσσα τον φανταστικό του κόσμο, τα όνειρά του, τα συναισθήματά του.

Πιστεύω ότι κανένας συγγραφέας, ακόμη κι αν το επιθυμούσε, δεν θα ήταν σε θέση να απομακρυνθεί από αυτή την παράδοση. Μπορεί να εναντιωθεί ολοκληρωτικά στην παράδοση, ακόμη και να την παρερμηνεύσει, αλλά μόνο γιατί τη γνωρίζει, την αισθάνεται και τη ζει στο σήμερα.

Αν δεν τη γνωρίζει και δεν είναι φορέας σε έναν από τους πολλούς δυνατούς τρόπους, έστω και ασυνείδητα, ο νεωτερισμός του και η διαφορετικότητά του θα ήταν τυχαία γεγονότα, χωρίς αξία, θα άφηναν αδιάφορο τον χρόνο και δεν θα είχαν κανένα αντίκτυπο. Κάθε καλλιτεχνική επανάσταση, ακόμη κι εκείνες που προϋποθέτουν την πλήρη άρνηση της παράδοσης (όπως για παράδειγμα ο Φουτουρισμός), θα πρέπει πάντα να αναμετρηθεί με την παράδοση.

Η παράδοση είναι μια κληρονομιά που μας μεταφέρεται μέσα από διαφορετικές οδούς, όχι μόνο από τη γλώσσα, αλλά κι από την τέχνη, τα αντικείμενα, τα αγροτικά ή τα αστικά τοπία.

Το να έχει ένας συγγραφέας την αίσθηση της παράδοσης σημαίνει να είναι γεμάτος από τη μνήμη που μας μεταφέρει η λογοτεχνία. Σημαίνει να γνωρίζει τα έργα του παρελθόντος και να τα κρίνει, συνδυάζοντάς τα με το ατομικό του ταλέντο, δίνοντας πολλές φορές χώρο σε περίπλοκες αλχημείες. Σημαίνει να γνωρίζει ότι καμιά λέξη δεν είναι «αθώα», δηλαδή χωρίς να κουβαλάει τα νοήματα και τις αξίες που την ακολουθούν μέσα από την πορεία της στην παράδοση.

Να γνωρίζει ότι ακόμη και η πιο κοινή λέξη, για παράδειγμα η λέξη «αγάπη», έρχεται όχι αθώα, και θα πρέπει να της συμπεριφέρεται με προσοχή, για να μη γίνει θύμα της απατηλής αθωότητας με την οποία περιβάλλεται αυτή και κάθε άλλη λέξη που του παρουσιάζεται. Αν κάποιος συγγραφέας δεν κατακτά την παράδοση με την οποία έχει ανάγκη να αναμετρηθεί, δύσκολα θα μπορέσει να είναι πραγματικά πρωτότυπος.

* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ