Κοστούμι, γραβάτα, άψογα αγγλικά, κύρος και καθαρές απόψεις. Για τον μαρξισμό και τον μεταμοντερνισμό, το παλιό σινεμά της γενιάς του και το σημερινό των νέων. Αλλά και για τη φυσική και τη φιλοσοφία. Και για τη συντηρητική κυβέρνηση της Πολωνίας – «μαύρο πρόβατο» της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
Ο Κριστόφ Ζανούσι, ένας από τους μεγάλους του πολωνικού κινηματογράφου, με αρκετές ταινίες του, όπως η «Επιφοίτηση» του 1973, να θεωρούνται από τις κορυφαίες στιγμές του ευρωπαϊκού σινεμά, ήταν εδώ, στην Αθήνα, προσκεκλημένος του 30ού Πανοράματος Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου. Είναι εδώ, στο σινεμά, αφού στα 78 του γυρνάει ακόμα ταινίες – η καινούργια του είναι μια μεταφορά του μύθου του Φάουστ στην Κεντρική Ευρώπη του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου.
Ο ήρωας έχει κάνει θρησκεία την επιστήμη και προσπαθεί να αποδείξει ότι δεν υπάρχει ψυχή. Μάλλον ο Ζανούσι δεν συμφωνεί μαζί του, αφού δήλωσε χθες σε ένα ενδιαφέρον master class στον «Ιανό»: «Πολλοί θα θυμώσουν μαζί μου. Η ταινία είναι μια επίθεση στoν ορθολογισμό, ο κόσμος πιστεύω ότι είναι γεμάτος μυστήρια, το έχει πει ακόμα και ο Αϊνστάιν».
Κάπως έτσι, γεμάτο ιδέες, φιλοσοφικά και ηθικά διλήμματα και μια αγωνία για την αναζήτηση νοήματος στη ζωή, ήταν και το σινεμά του με τίτλους χαρακτηριστικούς: «Η δομή του κρυστάλλου», «Καμουφλάζ», «Σπιράλ» – σπούδασε και φυσική πριν στραφεί στον κινηματογράφο. Γυρνώντας πίσω στις ηρωικές δεκαετίες του ’60 και του ’70, ο Ζανούσι έδωσε μια ιδανική εικόνα.
«Ηταν η εποχή των ψευδαισθήσεων. Ολα, από την πολιτική και την οικονομία μέχρι τις τέχνες, πιστεύαμε ότι μπαίνουν σε φάση άνθησης. Βλέπαμε ψαγμένες ταινίες σαν του Αντονιόνι, του Παζολίνι, του Βισκόντι, του Μπέργκμαν να αγγίζουν το πλατύ κοινό, να δημιουργούν ουρές στις αίθουσες, και νομίζαμε ότι αυτό ήταν, ήρθε η ώρα που ο πολιτισμός θα έπαιρνε την εκδίκησή του. Πού να ξέραμε ότι οδεύαμε προς την κοινωνία της μαζικής κουλτούρας, που θα αποθέωνε την pop art (low art θα ‘πρεπε να τη λένε), μια τέχνη που μόνο για τα χρήματα νοιαζόταν».
Πώς βλέπει, λοιπόν, το σημερινό σινεμά των νέων, όπως του δικού μας Γιώργου Λάνθιμου και του δικού τους Πάβελ Παβλικόφσκι, που κέρδισε Οσκαρ ξένης ταινίας το 2015 με την «Ida» του, εκθέτοντας τον αντισημιτισμό των Πολωνών; «Γέλασα με τον “Αστακό”, αλλά ο Λάνθιμος δεν είναι το στιλ που μου πάει στο σινεμά.
Οσο για τον Παβλικόφσκι, αυτός διαμορφώθηκε κινηματογραφικά στη Βρετανία και με την “Ιντα” επέστρεψε στην πατρίδα του. Η ταινία είναι δικό του αποκλειστικά δημιούργημα, φέρει τη σφραγίδα της αισθητικής και του ταμπεραμέντου του, δεν θα λεγα ότι ανήκει στην ιστορία του πολωνικού κινηματογράφου. Μου άρεσε, πάντως, πάρα πολύ και περιμένω και τη νέα του ταινία, γυρισμένη επίσης στην Πολωνία».
Εκφράζει, πάντως, μια πίκρα, ίσως όχι προσωπική, απέναντι τόσο στην Ακαδημία Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου, της οποίας είναι μέλος, όσο και στα μεγάλα φεστιβάλ. «Στην Ακαδημία νιώθω λίγη μοναξιά, δεν είμαστε μόνο σκηνοθέτες, είναι γεμάτη από γραφειοκράτες που προωθούν μια κινηματογραφική ομοιομορφία.
Το ίδιο ισχύει και με τη δικτατορία των Κανών, της Βενετίας και του Βερολίνου. Υπάρχουν φουρνιές από ανθρώπους που επιλέγουν τις ταινίες -και είναι λογικό, αφού με πάνω από δύο χιλιάδες αιτήσεις, ποιος διευθυντής με άποψη θα καθίσει να τις δει; Ετσι, κανείς δεν ρισκάρει, αναπαράγονται τα βολικά στερεότυπα, προσκαλούνται οι ίδιοι και οι ίδιοι σκηνοθέτες. Φοβάμαι ότι αν ο Φελίνι ζούσε στην εποχή μας και ξαφνικά εμφανιζόταν με το “La strada”, τα φεστιβάλ θα τον απέρριπταν».
Το ίδιο τολμηρός, χωρίς να μασάει τα λόγια του, ήταν για τον Ντεριντά και τον μεταμοντερνισμό: «Η απόλυτη σχετικότητα των πάντων εξαφανίζει την έννοια της ευθύνης». Για τον Μαρξ και τον Ενγκελς: «Οι ρίζες του ολοκληρωτισμού των κομμουνιστικών καθεστώτων στα δικά τους γραπτά βρίσκονται, δεν είναι δημιούργημα του Λένιν».
Για τον Διαφωτισμό και τον Βολταίρο, που υποτίμησαν το δικό μας Βυζάντιο: «Η άγνοια γύρω από αυτή την περίοδο της Ιστορίας σας είναι μεγάλη, το Βυζάντιο έχει σημασία για την ανθρωπότητα». Κάποιες απόψεις του, κυρίως αυτές για τα θεωρητικά κείμενα του μαρξισμού, ενόχλησαν. Ενας από το κοινό πήρε τον λόγο. Δεν ήταν του παρόντος.
Αλλωστε, ο Κριστόφ Ζανούσι δεν φάνηκε να είναι από αυτούς που φοβούνται τις λέξεις. Ακόμα και τον χαρακτηρισμό «αντιδραστικός». «Είμαι αλλεργικός σ’ αυτή τη λέξη», είπε. «Στην κομμουνιστική Πολωνία όλα ήταν αντιδραστικά, από την αγγλική γλώσσα μέχρι τα μαθηματικά και τη βιολογία».
Κάθε εποχή και τα δικά της πολιτικά προβλήματα. Τι σκέφτεται, άραγε, για την υπερσυντηρητική κυβέρνηση του Καζίνσκι, που προσπαθώντας να καταργήσει με νόμο την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης δέχτηκε επίθεση από την Ευρωπαϊκή Ενωση, ακόμα και απειλές για κυρώσεις;
«Είμαι κι εγώ ανήσυχος», απάντησε ο Ζανούσι. «Δεν φτάσαμε, όμως, και στην καταστροφή. Ελπίζω ότι η δημοκρατία θα νικήσει στην Πολωνία και ότι αν η κυβέρνηση συγκεντρώσει τελικά στα χέρια της υπερβολική εξουσία, ο λαός θα τη σταματήσει στις κάλπες».
