Η «κρυφή» γοητεία του φιλελευθερισμού

Ο κ. Μητσοτάκης δηλώνει φιλελεύθερος και δεξιός· ο κ. Καμίνης φιλελεύθερος και αριστερός. Η ομολογία πίστης στον φιλελευθερισμό αποτελεί σήμερα ένα κοινό στοιχείο της πολιτικής τους ρητορικής.

Αύριο μπορεί να χρησιμεύσει ως η δικαιωτική ιδεολογική βάση μιας πολιτικής συνεργασίας, εφόσον το απαιτούν οι ανάγκες του έθνους.

Ο κ. Μητσοτάκης, από τη Θεσσαλονίκη, προσέδωσε στα πιστεύω του ένα «θεωρητικό βάθος»: «Δεν μπορούν να υπάρξουν κοινωνίες χωρίς ανισότητες. Κάτι τέτοιο είναι αντίθετο στην ανθρώπινη φύση».

Φρόντισε δηλαδή να επιβεβαιώσει ό,τι συστηματικότερα επεξεργάστηκαν οι μέντορές του: Η φιλελεύθερη ιδεολογία είναι η απολογητική των ανισοτήτων και του ανταγωνισμού. Αυτές είναι οι κινητήριες δυνάμεις της προόδου· σε αντιπαλότητα με το πρόταγμα της ισότητας που οδηγεί νομοτελειακά στα Γκουλάγκ.

Επ’ αυτών δεν ξέρουμε ακόμα τις απόψεις του κ. Καμίνη. Η προσθήκη της ιδιότητας του αριστερού πολλαπλασιάζει τις απορίες.

Οι περιγραφικές κοινοτοπίες του τύπου «φιλελευθερισμός είναι η προσήλωση στην ελευθερία και στα ατομικά δικαιώματα» δεν σημαίνουν τίποτα.

Ο «υπαρκτός φιλελευθερισμός» δεν είναι πολιτικά αθώος. Υπηρετεί συστηματικά και με αδιαλλαξία την αναπαραγωγή του ολοκληρωτικού, παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού. Υπήρξε πάντα μια εκδοχή του Διαφωτισμού πολιτικά επιθετική προς τις λαϊκές τάξεις, εχθρική στις ιδέες της συλλογικότητας, της αλληλεγγύης, της αναγκαιότητας του «δημόσιου χώρου».

Η Αριστερά, στις καλύτερες στιγμές της, στάθηκε απέναντί του με όρους θεωρητικής και ιδεολογικής αυτονομίας.

Το ζεύγος «φιλελεύθερος – αριστερός» στην καλύτερη περίπτωση εκφράζει μια σύγχυση· στη χειρότερη, πρόθεση παραπλάνησης.

Υπάρχει εντούτοις μέσα στην Αριστερά μια τάση που «διαβάζει» τον φιλελευθερισμό εκλεκτικιστικά.

Εναντιώνεται στην οικονομική του όψη, τον νεοφιλελευθερισμό. Επιχειρεί να συνομιλήσει με την πολιτική και πολιτισμική του πλευρά και να ενσωματώσει στοιχεία τους για να «εκσυγχρονίσει» την ταυτότητά της. Ισχυρίζομαι ότι πρόκειται για μια αυθαίρετη ανάγνωση. Οι τρεις πλευρές της φιλελεύθερης ιδεολογίας είναι οργανικά αλληλένδετες.

Οταν ο κ. Μητσοτάκης επιτίθεται συστηματικά στη δημόσια εκπαίδευση και επιδιώκει την απορρύθμιση και την απαξίωσή της, ενεργεί και ως συνεπής πολιτισμικά φιλελεύθερος: Η διεύρυνση του πεδίου της ατομικής ελευθερίας απαιτεί από την Αγορά να πολλαπλασιάζει τις επιλογές κατανάλωσης και ως προς το σχολείο.

Για τον φιλελευθερισμό, ελευθερία – πρόοδος – οικονομική μεγέθυνση (ως συνώνυμο της καπιταλιστικής συσσώρευσης) – Αγορά συνιστούν ένα αδιάσπαστο σύνολο. Και με αυτή την αντίληψη πρέπει να διαπλαστεί συστηματικά η κοινωνική συνείδηση.

Για την Αριστερά, η ελευθερία και η πρόοδος αποτελούν διακυβεύματα συλλογικών κοινωνικών διεκδικήσεων σε συνάρτηση με τα προτάγματα της δικαιοσύνης, της αλληλεγγύης, της ισότητας και εναντίον του διαλυτικού ατομικισμού. Αυτά βεβαίως για τον φιλελευθερισμό είναι ψιλά γράμματα· ψιλά και επικίνδυνα.

Ο υπαρκτός φιλελευθερισμός αποφεύγει σήμερα τις συνολικές ερμηνείες και «αφηγήσεις» ως άχρηστες και επικίνδυνες ουτοπίες.

Η ενότητα της κατακερματισμένης ζωής των ανθρώπων μπορεί και πρέπει να πραγματοποιηθεί στη βάση ενός ελάχιστου κοινού παρονομαστή που να μην ξύνει τις πληγές των θεμελιακών αντιθέσεων. Ενός κοινού παρονομαστή με δύο πυλώνες, που να εγγράφονται στη συνείδηση των ανθρώπων ως οι μοναδικοί σήμερα εφικτοί «εξισωτικοί μηχανισμοί»: την κατανάλωση και την πολιτισμική ομογενοποίηση.

Ο φιλελευθερισμός αφηγείται σήμερα τη ζωή των «μειωμένων προσδοκιών». Και αυτή η αφήγηση έχει μια πλειοψηφική απήχηση.

Πρέπει να το αναγνωρίσουμε: Η Αριστερά και ο κόσμος της υπόκεινται επίσης στην «κρυφή» γοητεία του φιλελευθερισμού.

Υιοθετούν την πολιτική του γλώσσα. Τείνουν να θεωρήσουν ως αυτονόητα βασικά ιδεολογικά του στερεότυπα.

Επιχειρούν ιδεολογικούς συμβιβασμούς μαζί του σε ζητήματα που τα υποτιμούν ως ανώδυνα. Ενσωματώνουν στην ταυτότητά τους, ως προνομιακά – συμβολικά στοιχεία ανανέωσής της, τα στοιχεία ενός no limit ατομικιστικού δικαιωματισμού.

Μόνο που αυτού του είδους οι «εκσυγχρονισμοί» εντείνουν τη στασιμότητα ή και τη μείωση της πολιτικής της επιρροής στις λαϊκές τάξεις. Απειλούν την πολιτική και ιδεολογική της αυτονομία.

Αν η Αριστερά θέλει να χειραφετηθεί από τη φιλελεύθερη ηγεμονία, είναι υποχρεωμένη να αντιπαρατεθεί συνολικά στον πυρήνα της φιλελεύθερης ιδεολογίας και να επαναφέρει τα αξιακά της προτάγματα:

Να αρνηθεί κατηγορηματικά την αντίληψη που θεωρεί «πρόοδο» το να φτιάχνονται «πορτοφόλια» από ανθρώπινο δέρμα.

Να αγωνιστεί «με την πρόοδο και εναντίον της προόδου».

Να υπενθυμίζει συνεχώς μια δική της ζωτική θέση, παραφράζοντας τη ρήση ενός μεγάλου διανοητή (που δεν ανήκει στο μαρξιστικό ρεύμα ιδεών): «Είναι προτιμότερο να έχει κανείς ψευδαισθήσεις ισότητας παρά να ξυπνά για να φάει φαστ φουντ».