Περί τρελών και ηλιθίων

Δύο έννοιες διαφορετικές. Το βάρος της κάθε μιας όμως βρίσκεται στο κεντρικό νόημά τους: και οι δύο χαρακτηρίζουν άτομα τα οποία είναι αδύνατον να διαχειριστούν την πραγματικότητα όπως αυτή διαμορφώνεται στην αναζήτηση για λύσεις στις ανάγκες και τις επιθυμίες ομάδων και μαζών.

Είναι βέβαια και οι δύο έννοιες βεβαρημένες: η πρώτη με τη σχέση της με θεϊκή παρέμβαση ή τιμωρία, έως ότου η επιστήμη της ψυχολογίας άρχισε να κάνει το θέμα πιο πρόσφορο σε ανάλυση και αντιμετώπιση, η δεύτερη πιθανόν με τη γενετική ή με την κληρονομικότητα σε σχέση με κάποιες ιδιαίτερες παθήσεις, ελλείψεις γενετικού υλικού ή διατροφική επάρκεια.

Το άμεσο πρόβλημα το οποίο όμως αντιμετωπίζουν οι γύρω από τρελούς ή ηλιθίους είναι οι σχέσεις τους μαζί τους, οι συμπεριφορές που πρέπει να αναπτύξουν, οι αντιδράσεις στα λόγια αλλά κυρίως στα έργα τους.

Το καίριο πρόβλημα που παρουσιάζεται είναι όταν ο περίγυρός τους δεν τους θεωρεί προβληματικούς αλλά ικανούς όχι μόνο να διαχειριστούν την τύχη τους, τη ζωή τους αλλά και τη δική μας ή των πολιτών ενός κράτους.

Στην εποχή μας η οποιαδήποτε παραδοσιακή συμπεριφορά ή επικοινωνία έχει γίνει αντικείμενο γελοιοποίησης και απόρριψης. Οι πολιτικοί ηγέτες χρησιμοποιώντας μέσα κοινωνικής δικτύωσης κάνουν εξωτερική και εθνική πολιτική με λίγες γραμμές που τάχα κωδικοποιούν τις αποφάσεις τους ή τις σκέψεις τους.

Ταυτόχρονα εκτοξεύουν επιθετικούς προσδιορισμούς σε φίλους και αντιπάλους οι οποίοι πριν από είκοσι χρόνια θα μας άφηναν άναυδους. Η Γερμανίδα καγκελάριος τον Μάρτιο του 2014 με την κρίση της Κριμαίας είπε πως δεν είναι σίγουρη αν ο πρόεδρος Πούτιν «βρίσκεται σε επαφή με την πραγματικότητα». Ούτε λίγο ούτε πολύ, αποκάλεσε τον αρχηγό ενός κράτους που μπορεί να καταστρέψει τον πλανήτη τρελό.

Ο Καντάφι πέρα από δικτάτορας είχε κατηγορηθεί για τρελός από τους λογικότατους ηγέτες Βρετανίας, Γαλλίας και ΗΠΑ. Η συνέχεια υπήρξε μια γενική εκδήλωση τρέλας στη Λιβύη η οποία δεν είναι πια κράτος και ταυτόχρονα έγινε πόλος ευρύτερης αποσταθεροποίησης.

Το φαινόμενο του ΙSΙS λόγω της φρίκης των πράξεών του δεν έχει προσδιοριστεί ως τρέλα, αλλά τα βασανιστήρια, η επαίσχυντη συμπεριφορά προς τις γυναίκες, οι αποκεφαλισμοί και οι καταστροφές πολιτιστικών μνημείων δεν απέχουν πολύ από συμπεριφορές παράνοιας. Αν ο Πούτιν δεν είναι σε επαφή με την πραγματικότητα, τότε τι σχέση έχουν βασανιστές και εγκληματίες σε μαζική κλίμακα με την πραγματικότητα;

Δυστυχώς η δυσλειτουργική σχέση μας με την πραγματικότητα πολλές φορές οδηγεί στην καταστροφή. Κανένα πιο εμφανές παράδειγμα από την περίπτωση της Ελλάδας, η οποία αρνείται χρόνια τώρα να αντιληφθεί την πραγματικότητα που πρέπει να αντιμετωπίσει για να επιβιώσει ως εθνική οντότητα σε ένα άκρως επικίνδυνο περιβάλλον.

Η άρνηση της πραγματικότητας, η απόρριψη της σκληρότητάς της δίνει, δυστυχώς, σε όσους διαχειρίζονται τα κοινά ένα βαθύ χρώμα ηλιθιότητας. Τι άλλο θα μπορούσε να πει κανείς για το φαινόμενο του Brexit, όταν υποτιθέμενοι άριστα μορφωμένοι Βρετανοί εκπρόσωποι της μακροβιότερης Δημοκρατίας του κόσμου, γαλουχημένοι στην πολιτική επί δεκαετίες, καταφέρνουν με ένα δημοψήφισμα και μια ηλίθια εκλογική αναμέτρηση να διαλύσουν το κόμμα τους και να θέσουν τη Βρετανία σε κατάσταση απόλυτης σύγχυσης και αστάθειας.

Τι θα μπορούσε να πει για τη γαλλική πολιτική ελίτ η οποία καταρράκωσε τη ρεπουμπλικανική και τη σοσιαλιστική παράταξη για να αναδείξει έναν άγνωστο πολιτικό στην προεδρία.

Ποιος θα φανταζόταν τον Τραμπ διάδοχο των Κένεντι, Τζόνσον, για να μην αναφερθούμε στον Τζέφερσον ή στον Ανταμς. Και ποιος με σώας τας φρένας θα μάθαινε πως η Σαουδική Αραβία έγινε ο διώκτης του φονταμενταλιστικού Ισλάμ, ένα κράτος το οποίο έχει χρηματοδοτήσει αφειδώς χιλιάδες ιερατικά σχολεία. Ενα κράτος το οποίο αποκεφαλίζει ανθρώπους και βομβαρδίζει αμάχους στην Υεμένη.

Ξεδιπλώνεται με μεγάλη ταχύτητα μια τάση και μια δυναμική παράλυσης και αδυναμίας να αντιμετωπιστεί η πραγματικότητα η οποία έχει διαμορφωθεί έπειτα από αιώνες συγκρούσεων, Διαφωτισμού, μετεωρικής ανόδου της επιστήμης και της τεχνολογίας, και ιδεολογιών οι οποίες παρέσυραν σαν χείμαρροι το ιστορικό φαντασιακό παγκοσμίως σε αχαρτογράφητα νερά και για το κοινωνικό γίγνεσθαι και για την επιβίωση του είδους.

Προφανώς οι ηγέτες δεν είναι ούτε τρελοί ούτε ηλίθιοι με την αυστηρή έννοια των όρων αυτών. Συμπεριφέρονται όμως και αποφασίζουν ως τέτοιοι σε σημείο τόσο επικίνδυνο ώστε οι πολίτες των χωρών με τέτοιους άρχοντες είτε να μετατρέπονται σε αδιάφορους παρατηρητές είτε να διαδίδουν τις πιο απίθανες ιστορίες συνωμοσίας και φανταστικών αιτίων για τα πάθη και τις αδυναμίες τους.

Αν τα συμφέροντα αποτελούν το αίτιο μιας τέτοιας σύγχυσης και παράνοιας θα πρέπει να παραδεχτούμε πως ούτε αυτά είναι κατανοητά ούτε ιεραρχημένα πλέον. Ο καζουισμός αποτελεί το άλφα και το ωμέγα της πολιτικής σκέψης, η οποία έχει οχυρωθεί όχι πίσω από τον περιβόητο «λαϊκισμό» αλλά από ένα σαθρό νοητικό και ψυχολογικό τείχος.

* συγγραφέας