Ερωτας στα χρόνια του πολέμου

Σημειώσεις από το 2ο ημερολόγιο του Μιχάλη Πανά, διοικητή του ΕΛΑΣ (1943) Μέρος Α΄ 

Ο ανθυπολοχαγός Μιχάλης Πανάς, 24 χρόνων, πολεμά με τον στρατό του ΕΛΑΣ στα βουνά της Ηπείρου από τα μέσα του 1943, μαχόμενος με τους συντρόφους τους ενάντια στον Γερμανό κατακτητή.

Στα δύο ημερολόγια που κρατάει κατά τη διάρκεια της παραμονής του στο μέτωπο καταγράφει με αμεσότητα και ακρίβεια τη ζωή στο αντάρτικο.

Περιγράφει σκηνές από τις μάχες τόσο με τους Γερμανούς όσο και με τους αντίπαλους αντάρτες του ΕΔΕΣ, τις κακουχίες που αντιμετωπίζει η ομάδα του λόγω κρύου και εξάντλησης, αλλά και τη νοσταλγία που νιώθει για τη σύζυγό του, Θωμαή Βαλαμίχου-Πανά, την οποία έχει αφήσει νιόπαντρη στην πατρίδα του την Εδεσσα, μαζί με τη μερικών μηνών κόρη του που δεν έχει καταφέρει ακόμη να δει από κοντά.

Το δεύτερο ημερολόγιο του Μιχάλη Πανά γίνεται πιο συναισθηματικό, καθώς ο χρόνος απουσίας από το σπίτι και την οικογένειά του μεγαλώνει και η ψυχική κούραση αρχίζει να τον καταβάλλει.

Μέσα στις κιτρινισμένες σημειώσεις του τετραδίου του καταθέτει από ψυχής τον άσβεστο έρωτα για τη γυναίκα του –τη «Θωμαΐτσα» του– ενώ συγχρόνως αναφέρει ιστορικά γεγονότα από τις ραγδαίες εξελίξεις που συντελούνται στο εξωτερικό ως προς την έκβαση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Βρισκόμαστε στο 1944 και οι δυνάμεις του Αξονα αποχωρούν σταδιακά από όλη την κατεχόμενη Ευρώπη, η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση του Καΐρου επιστρέφει και όποια πληροφορία αφορά τον σχηματισμό κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας καταφθάνει στις γραμμές των ανταρτών επεξεργασμένη και αντανακλώντας τις απόψεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

Ακολουθούν αποσπάσματα των ημερολογίων του Μιχάλη Πανά από την περίοδο της ένοπλης αντίστασης.

Ιούλιος 1944. Οι μάχες με τον στρατό των ναζί μαίνονται ακάθεκτες. Οι Γερμανοί συνεχίζουν να καίνε χωριά. Βρυσοχώρι, Μακρινό, Ελατοχώρι, Φλαμπουράρι, Γρεβενίτι, Τρίστενο, το ανατολικό Ζαγόρι της Ηπείρου φλέγεται:

 Βρίσκομαι στον Γυφτόκαμπο της Ηπείρου. Αύριο συμπληρώνω ένα χρόνο που είμαι αντάρτης._ Οι δύο Διμοιρίες του Λόχου είναι μαζύ μου, μία στην Βωβούσα στον 5ο Λόχο και μία στο Ελατοχώρι στον 7ο Λόχο. Οι Γερμανοί με ισχυρές δυνάμεις κινούνται προς Πεντάλοφον. Πρόκειται περί εκκαθαρίσεως ή φεύγουν δυνάμεις προς Βορράν; Στις 3 το απόγευμα πήγαμε στο Βρυσοχώρι γιατί οι Γερμανοί κινήθηκαν προς τα εκεί._ Μετά 2 ½ ώρες φθάσαμε στο χωριό και λάβαμε θέσεις._

 Στις 6 το πρωί άρχισε η μάχη με τους Γερμανούς. Μετά 2 ώρες συμπλοκών, τα τμήματά μας βρεθέντα προ υπερτέρων δυνάμεων συνεπτήχθησαν. Βρίσκομαι με δύο Διμοιρίες πολ/λων (σ.σ. πολυβόλων) και μ’ ένα στοιχείον όλμου. _ […] Σήμερα συμπληρώνω ένα χρόνο αντάρτης. Τι γίνεται η γυναίκα μου; Το κοριτσάκι μου, οι συγγενείς μου; Είναι ένα ζήτημα που κάθε στιγμή το φέρνω στο μυαλό μου. Ο Θεός ας βοηθήσει όλους να είναι καλά._

 Στις 9 το πρωί φύγαμε για το Γυφτόκαμπο και από εκεί στο Μακρινό, όπου ο 7ος Λόχος συνεπλάκη με άλλες Γερμανικές φάλαγγες. Στις 6 το απόγευμα φθάνουμε και μπαίνουμε και εμείς στην μάχη. Μέχρι τα μεσάνυχτα κρατάμε τους Γερμανούς στο χωριό όπου τους έχουμε τσακίσει. […]

 Στις 10 οι Γερμανοί κατόπιν προπαρασκευών με πυρ/κό (σ.σ. πυροβολικό) επιτέθηκαν αλλά στις 13.30 γυρίζουν στις θέσεις τους και βάζουν φωτιά στο χωριό. Η κατάστασίς μας είναι δύσκολη γιατί βρισκόμαστε στο δάσος και ορατότης δεν υπάρχει καθόλου. Οι προδότες οδηγούν τους Γερμανούς από μονοπάτια. Ολοι μένουμε άγρυπνοι στις θέσεις μας._

 Το πρωί ο εχθρός αφού έκαυσε τα χωριά Ελατοχώρι και Φλαμπουράρι, αναχώρησε προς Γρεβενίτη. Φαίνεται ότι προς το παρόν γλυτώσαμε από την μια μεριά._

 Οι Γερμανοί αφού κάψαν τον Γρεβενίτη και Τρίστενον, κατευθύνθηκαν προς Πέτραν. _ Οι Ρώσοι προχωρούν προς Κάουνας (σ.σ. στη Λιθουανία)._»

Ο ΕΛΑΣ κατηγορεί τις υπόλοιπες αντιστασιακές ομάδες –ΕΔΕΣ, ΠΑΟ (Πανελλήνιος Απελευθερωτική Οργάνωση) και ΕΚΚΑ (Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση)– για προδοσία και αποκαλεί την κυβέρνηση Παπανδρέου υποτιμητικά «κλίκα».

Τους αντάρτες εξακολουθεί να ταλαιπωρεί το κρύο και η ανεπαρκής σίτιση, ενώ το μυαλό του Μιχάλη Πανά τρέχει συνεχώς στη γυναίκα του.

 Στις 8 το πρωί φύγαμε και επανήλθαμε στον Γυφτόκαμπο. Εξώδικες πληροφορίες ξέρουν ότι οι Γερμανοί συνέλαβαν 50 Αγγλους αιχμαλώτους και 15 αντάρτες. Οι αντάρτες συνέλαβαν 300 Γερμανούς αιχμαλώτους και αι απώλειαι στην μάχη της Αβδέλας είναι 700 Γερμανοί. 16η Ιουλίου, Κυριακή: Ουδέν άξιον λόγου. Οι Ρώσοι προχωρούν προς την Ανατολ. Πρωσίαν. Οι Αγγλοι απέχουν 4 χιλιόμ. από το Λιβόρνο. Η διατροφή μας άρχισε και γίνεται ελλειπής λόγω της μη υπαρχούσης συγκοινωνίας.

 Συνεχώς σκέπτομαι το σπίτι μου. Τι γίνεται άραγε η Θωμαΐτσα μου, το κοριτσάκι μου; Γιατί να μην έχω την δύναμη να βρεθώ έστω και για λίγες στιγμές κοντά τους; Ας είναι τουλάχιστον καλά και μια μέρα με την βοήθεια του Θεού θα ήμαστε ευτυχισμένοι μαζύ. Ο καιρός είναι απαίσιος. Βρισκόμαστε σε ύψος 1500 μέτρων μέσα σε πελώριο δάσος. Το σκέπασμα είναι μια κουβέρτα και το κρύο πέφτει σαν βροχή τις πρωινές ώρες.

 Το φαγί μας άρχισε να γίνεται όχι και καλό, φασόλια, φακές και πάλι φακές. Η μισή οκά ψωμί δεν μπορεί να ανταποκριθεί στον καθαρό αέρα. Αυτές τις μέρες διαβάζω τον κόμη Μοντεχρήστο, αφού τελείωσα την “Επάνοδο”, ένα έργο που με συγκινεί γιατί αναλογίζομαι την ημέρα της δικής μου επανόδου. Το κοριτσάκι μου ασφαλώς θα μιλή όταν θα γυρίσω . . .Η Μεραρχία μας μετά τις εκκαθαριστικές ενέργειες 15.000 Γερμανών άρχισε ν’ ανασυντάσσεται. Σήμερα βγήκε το πρώτο ανακοινωθέν. Οι Γερμανοί κάναν όργια, κάψαν χωριά, σκότωσαν αθώους πολίτας, πήραν ομήρους, ατίμασαν γυναίκες, άρπαξαν γιδοπρόβατα και ότι βρήκαν βοηθούμενοι από την ΠΑΟ, ΕΚΚΑ, ΕΔΕΣ και άλλους προδότες._»

Τα θετικά νέα από το μέτωπο του πολέμου στην Ευρώπη πυκνώνουν.

Εχει ξεκινήσει η αντεπίθεση του ρωσικού στρατού στην Πολωνία και η προέλαση του αγγλικού στρατού στην Ιταλία.

Στη Γερμανία πραγματοποιείται η επιχείρηση Βαλκυρία για τη δολοφονία του Χίτλερ:

 Χθες κατελήφθη το Λιβόρνο και η Αγκών (σ.σ. σημερινή Ανκόνα) από τους Συμμάχους. Οι Ρώσσοι με την νέαν επίθεσιν στο Λβωφ (σ.σ. στην Ουκρανία) συντρίβουν τους Γερμανούς. Η Μεραρχία μας έπαθε πολλές ζημιές από την εκκαθάρισι των Γερμανών. Οι ζημιές είναι τεράστιες και ο κόσμος θ’ αργήση να συνέλθη μετά από την καταστροφή._ […]

 Στον τομέα μας ουδέν άξιον λόγου. Σήμερα μάθαμε ότι έγινε απόπειρα κατά του Χίτλερ αλλού. Την γλύτωσε με μώλωπες και εγκαύματα._»

Η γιορτή στο Σκαμνέλι και η υποδοχή του στρατηγού Σαράφη

Η ΕΠΟΝ (Ενιαία Επαναστατική Οργάνωση Νέων), που έχει ιδρυθεί τον Φεβρουάριο του 1943 και είναι μέλος του ΕΑΜ, δίνει γιορτή στο Σκαμνέλι Ιωαννίνων για την ανύψωση του ηθικού των ανταρτών.

Οι διεργασίες για τον σχηματισμό κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας συνεχίζονται.

Η ΠΕΕΑ (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης) συνομιλεί με την εξόριστη κυβέρνηση του Καΐρου με την ταυτόχρονη διαμεσολάβηση της Μ. Βρετανίας.

 Στις 12 κατόπιν Δ/γής (σ.σ. διαταγής) του τάγματος πήγα στο Σκαμνέλι ως αντιπρόσωπος του τάγματος στην Γιορτή που δώθηκε εκ μέρους της ΕΠΟΝ για τις μάχες και αναψυχίν για τους τραυματίες μας. Μας έγινε εξαιρετικήν υποδοχίν που πραγματικά μας συνεκίνησε. Συνθήματα υπέρ των Μακεδόνων συνεχώς αντηχούσαν στον αέρα. Στις 18 άρχισε η γιορτή με μια εξαιρετική ομιλίαν της Ολγας Παπαβραν[ιώ]τη. Μια Επονίτισα με εξαιρετική πίστη στον αγώνα, την ομιλία της θα την ζήλευε και οι καλύτερος ρήτωρ. Στην γιορτίν παρευρέθη ο Γενικός Διοικητής Ηπείρου της ΠΕΕΑ Λούλης, ο Διοικητής της VI ταξιαρχίας και πολλοί άλλοι επίσημοι. Σε προσφώνηση εκ μέρους της ΕΠΟΝ αντιφώνησα εκ μέρους του τάγματος και ευχαρίστησα. Υστερα από πολλούς λαϊκούς χορούς όπου έβλεπε κανείς στρατό και λαό να γλεντούν, τελείωσε η γιορτή την 22 ώρα._ Στο ανατολικό μέτωπο καταδιώκουν οι Ρώσσοι τους Γερμανούς και κατελήφθη το Πσκωφ. Η επανάστασις στην Γερμανία συνεχίζεται. Οι Σύμμαχοι μπήκαν στην Πίζα.

 Στις 9 το πρωί έφυγα από το Σκαμνέλι και ύστερα από 2½ ώρες πορεία μέσα από παρθένα δάση έφθασα στον Γυφτόκαμπο. Σήμερα στον Γυφτόκαμπο βρήκα και τον Ανδρέα Δ/τή (σ.σ. διοικητή) του 7ου Λόχου, ένα από τους καλύτερους φίλους μου. Ολο το απόγευμα μιλούσαμε για τα σπίτια μας, για τις γυναίκες μας και τόσα άλλα. Οι αναμνήσεις μάς έχουν ενώσει τόσο πολύ γιατί ο Ανδρέας είναι από τον Προφήτη Ηλία της Εδέσσης._ Πότε θα έλθη η ώρα να βρεθούμε όλοι μαζύ στα σπίτια μας; Αυτή είναι κουβέντα που εδώ και ένα χρόνο μιλούμε συνεχώς με τον Ανδρέα. Κατελήφθη το Λούμπλιν στην Πολωνία.

 Ο καιρός σήμερα είναι βροχερός. Το κρύο είναι τσουχτερό παρ’ όλο που βρισκόμεθα στην καρδιά του καλοκαιριού. _ […] Η επανάσταση στην Γερμανία συνεχίζεται. Η ανθρωποσφαγή εκ μέρους του Χίτλερ είναι πρωτοφανής. Σήμερα ύστερα από 5 μέρες πήραμε τσιγάρα._

 Σήμερα ήλθε η ΙΙα Διμοιρία. Τα παιδιά είναι λίγο κουρασμένα ύστερα από τόσες μάχες και ταλαιπωρίες._ Τα νέα του εξωτερικού είναι σπουδαία. Κατελήφθη η Νάρβα, το Λβωφ, το Μπιαλιστόκ (σ.σ. πόλη της Εσθονίας, Ουκρανίας και Πολωνίας αντίστοιχα).

 Μετά την απόρριψιν των τελικών προτάσεων της ΠΕΕΑ, ΕΑΜ, ΚΚΕ διά την Εθνικήν ενότητα εκ μέρους της κλίκας Γλύξμπουρκ-Παπανδρέου, η εξόριστη κυβέρνησις του Καΐρου εξακολουθεί τας ύβρεις ενάντια στον Ελληνικό Λαό και συνεχίζει τα Στρατοδικεία και Ναυτοδικεία. Στην βουλή των κοινοτήτων της Αγγλίας, σε επερώτηση του Πάρκερ ο Αντεν απήντησε ότι η Αγγλία επιθυμή τον σχηματισμόν μιας εθνικής κυβέρνησης όλων των κομμάτων._ Ο κόκκινος Στρατός πέρασε τον Βιστούλα (σ.σ. ποταμός στην Πολωνία). Η ζωή μας στον Γυφτόκαμπο έγινε βαρετή. Από την Θωμαΐτσα μου πέρασαν τόσοι μήνες και ακόμη καμμία απάντησι δεν πήρα._ Ο Ζέρβας άρχισε τας προκλήσεις στο 24ον Σύν/γμα (σ.σ. Σύνταγμα) και στο 15ον Συν/γμα επιτεθής».

Την Ελλάδα επισκέπτεται ρωσική αποστολή που συναντάται με τον στρατηγό Σαράφη, αρχηγό του ΕΛΑΣ, και τους οποίους το τάγμα του Μιχάλη Πανά υποδέχεται με ενθουσιασμό. Ευρωπαϊκές πόλεις απελευθερώνονται η μία μετά την άλλη, ΕΛΑΣίτες πολεμούν με τους ΕΔΕΣίτες και στην Εδεσσα επαπειλείται εισβολή του γερμανικού στρατού.

Ο Μιχάλης Πανάς αγωνιά για την τύχη της οικογένειάς του:

 […] Ο Σταθ. του Καΐρου μίλησε για την Ρωσσική αποστολίν που ήλθε στον ΕΛΑΣ._

 Το πρωί το τάγμα μετακινήθηκε και καταυλίσθηκε μεταξύ Αβδέλας. Ο καταυλισμός δεν είναι και τόσο σπουδαίος. Τα εξωτερικά νέα σπουδαία. Οι Ρώσσοι φθάσαν στην Βαλτικήν θάλασσαν. _ Από την πολύ δουλειά αυτές τις μέρες δεν θυμήθηκα την Θωμαΐτσα πολλές φορές. Το καλοκαίρι περνά και τα φρούτα δεν τα δοκιμάσαμε._

 Σήμερα έκλεισα 13 μήνες αντάρτης, από την Θωμαΐτσα μου κανένα νέο. Είναι το ζήτημα που τόσο απασχολεί το μυαλό μου όταν δεν έχω πολύ δουλειά. Το απόγευμα άρχισε να βρέχει και έτσι βρεχόμαστε γιατί δεν υπάρχει ούτε μια καλύβα._

 Εξακολουθεί να βρέχει. Μόνο η φωτιά μάς ζεσταίνει κάπως. Νομίζω ότι είναι χειμώνας και όχι Αύγουστος. Για πρώτη φορά έφαγα φέτος ντομάτα και πιπεριά. Η ομίχλη έχει σκεπάσει όλες τις κορυφές. Ο Σαράφης με την Ρωσσική αποστολή πέρασε από το Συν/γμα για την Μεραρχία […]

 Από το πρωί το τάγμα μας ετοιμάζεται για να υποδεχθεί τον Στρατηγό Σαράφη μαζύ με τους αντιπροσώπους της Ρωσσικής αποστολής._ Μέχρι τις 9 έγιναν όλες οι προετοιμασίες. Στις 10 έφθασε ο Στρατηγός χωρίς τους Ρώσσους οι οποίοι έμειναν στον Πεντάλοφο. Εδωσα αναφορά και ευχήθηκα στον Στρατηγό το «καλώς όρισε». Εν συνεχεία ομίλησε ο Στρατηγός ο οποίος ανέπτυξε την κατάστασιν και πώς είδε τα πράγματα στην Αίγυπτο._ Μέσα σε ατμόσφαιρα από ζωηρούς ενθουσιασμούς και ζητωκραυγές τελείωσε. Ο Μαυρομιχάλης καπετάνιος του τάγματος μίλησε και αυτός.

Το μεσημέρι δώθηκε τραπέζι κάτω από πανύψηλα πεύκα. Παρεκάθισαν ο Στρατηγός, ο καπετάνιος της Μεραρχίας Σμόλικας, ο επιτελάρχης Σταυραετός, ο Διοικητής του 27 (σ.σ. συντάγματος) Καρατάσος, ο καπετάνιος Χείμαρρος, ο καπετάνιος του Ι/28 Αριανός, οι πολίτες οργανώσεων της Αβδέλας και άλλοι. Κοκορέτσι, ντοματοσαλάτα, τυρί, κρέας, πατάτες αποτέλεσε το γεύμα. _ Στις 16 ώρα ανεχώρησαν οι επίσημοι. Σήμερα μάθαμε ότι το 15ον Σ.Π. (σ.σ. σύνταγμα πεζικού) διεξάγαγε μάχες σκληρές από διημέρου με τους εδεσίτες. Το βράδυ το Λονδίνο είπε ότι Σέρβοι και Ελληνες αντάρτες μπήκαν στην Εδεσσα. Ολο το κέφι της ημέρας κόπηκε. Η στεναχώρια μου είναι πολύ μεγάλη. Η Εδεσσα δεν θα κρατηθή και ασφαλώς οι Γερμανοί θα προβούν εις αντίποινα. Ο Θεός ας βοηθήσει την Θωμαΐτσα μου, το κοριτσάκι μου και όλους τους συγγενείς και φίλους να μην πάθουν κανένα κακό. Πολλές φορές σκέπτομαι ότι εγώ θα είμαι αιτία εάν πάθη η γυναικούλα μου κάτι και αυτό με βασανίζει._

 Η εξωτερική κατάσταση σπουδαία. Σε νέαν έκκληση της ΠΕΕΑ για το σχηματισμό εθνικής ένωσης, η κυβέρνησις Καΐρου απήντησε ότι το υπουργικό συμβούλιο απεδέχθη ομόφωνα τις νέες προτάσεις του ΕΑΜ. Ας ελπίσουμε για το καλό της πατρίδας να συμφωνήσουν […]»