Μεσημέρι στο Μπιτ Παζάρ στα Σκόπια με ψιλόβροχο. Η σκεπαστή αγορά είναι γεμάτη κόσμο που στριμώχνεται στους μικρούς διαδρόμους, ανάμεσα από τους πάγκους με τα φρούτα, τα ρούχα και τα μπαχαρικά.
Ομως ο συνωστισμός κάτω από τις τέντες οφείλεται στη βροχή. Οι πελάτες είναι λίγοι, οι πιο πολλοί κοιτούν και φεύγουν.
Ο Σουλτάν Σουλεϊμάν προσπαθεί να πουλήσει σε μια γυναίκα ένα ζευγάρι παιδικά παπούτσια, χωρίς αποτέλεσμα.
«Οι δουλειές έχουν πέσει τους τελευταίους μήνες. Οχι ότι πριν ήταν καλά, αλλά τώρα ο κόσμος νιώθει ανασφάλεια και δεν ξοδεύει. Η πολιτική κρίση μας έχει επηρεάσει. Πάλι εμείς θα την πληρώσουμε», λέει και τα βάζει με τους πολιτικούς.
Αργησα να καταλάβω πως το «εμείς» που είπε δεν αναφερόταν στους ομοεθνείς του Αλβανούς, αλλά σε όλους τους πολίτες, ανεξαρτήτως εθνοτικής ταυτότητας, αλβανικής ή σλαβομακεδονικής.
Και η αναφορά του στους πολιτικούς δεν ήταν μόνο ενάντια στην καταστροφική διακυβέρνηση του εθνικιστικού VMRO(-DPMNE), αλλά και ενάντια στα παραδοσιακά αλβανικά κόμματα που συγκυβέρνησαν με τον Νίκολα Γκρούεφσκι την τελευταία δεκαετία.
Η κρίση άρχισε να αλλάζει τις αντιλήψεις των ανθρώπων και μαζί τους φαίνεται να αλλάζει σελίδα και η χώρα.
«Αυτοί που μας κυβέρνησαν είχαν τα δικά τους συμφέροντα και τώρα η κυβέρνηση, πάλι από συμφέρον, δεν θέλει να φύγει από την εξουσία. Ομως οι πολιτικοί δεν θα καταφέρουν να μας στρέψουν τον έναν ενάντια στον άλλο. Μακεδόνες και Αλβανοί ζούμε μαζί πλάι πλάι τόσα χρόνια, δεν θα αιματοκυλιστούμε για χάρη τους».
Τι ψήφισες, τον ρωτάω, περιμένοντας να ακούσω το όνομα ενός από τα τέσσερα αλβανικά κόμματα που μπήκαν στη Βουλή.
«Ζάεφ», μου απαντάει και δεν κρύβω την έκπληξή μου, καθώς o Σουλεϊμάν κατεδάφισε μέσα σε λίγα λεπτά όλα τα στερεότυπα.
Την ώρα που κάποια ΜΜΕ (και στην Ελλάδα) έκαναν λόγο για νέο πόλεμο στα Βαλκάνια, εθνοτικό διχασμό και μίσος, εδώ, στα Σκόπια, οι διαχωριστικές γραμμές αρχίζουν να σπάνε, οι χίμαιρες ξεθωριάζουν και η σκληρή καθημερινότητα αποδεικνύεται ότι είναι ίδια για όλους όσοι δεν συμμετέχουν στο πάρτι της διαφθοράς και της ευνοιοκρατίας. Και αυτοί αποτελούν τη μεγάλη πλειονότητα, ανεξαρτήτως εθνοτικής καταγωγής.
Το 2017 δεν είναι το ίδιο με το 2001 όταν σημειώθηκαν οι ένοπλες συγκρούσεις και το χαρτί του εθνικισμού που χρησιμοποιούν οι ακραίοι και των δύο πλευρών δεν αντέχει στον χρόνο.
Πολλοί Αλβανοί, απογοητευμένοι από τα «δικά τους» κόμματα, στράφηκαν υπέρ του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος SDSM, που έκανε την υπέρβαση των διαχωριστικών γραμμών και στήριξε πολιτικά τη συνύπαρξη και την ισότητα.
Και αρκετοί Σλαβομακεδόνες κατανόησαν ότι για τα άλυτα προβλήματά τους δεν ευθύνεται ο Αλβανός συμπολίτης τους, αλλά η κυβέρνηση που παίζει το εθνικιστικό χαρτί για να τους αποπροσανατολίσει και για να παραμείνει στην εξουσία.
«Σε πολλά αλβανικά χωριά, όπως το Αρατσίνοβο ή το Λιούμποτεν, το SDSM πήρε σχεδόν όλες τις ψήφους. Υπολογίζεται ότι 70.000 Αλβανοί ψήφισαν για πρώτη φορά ένα μη αλβανικό κόμμα», θα μου πει αργότερα ο 19χρονος Αλβανός ακτιβιστής των ΜΜΕ, Βούλμετ, που εργάζεται στη ΜΚΟ «CIVIL».
«Είναι λάθος η εικόνα που μεταδίδουν ορισμένα ΜΜΕ ότι βρισκόμαστε στο χείλος της ένοπλης σύγκρουσης, πως οι Αλβανοί θα πάρουν τα όπλα. Εδώ ο κόσμος έχει κουραστεί, δεν θέλει βία. Φυσικά υπάρχουν φανατικοί, εθνικιστές και από τις δύο πλευρές, αλλά η μεγάλη πλειονότητα του κόσμου δεν τους ακολουθεί».
Οι σκληροπυρηνικοί
Ομως, κάποιοι τους ακολουθούν. Και δείχνουν εξαγριωμένοι. Εξω από τα γραφεία της Ευρωπαϊκής Ενωσης στα Σκόπια, αστυνομικοί σχηματίζουν κλοιό ασφαλείας την ώρα που καταφτάνουν περί τους 1.000 διαδηλωτές. Ανεμίζουν σημαίες, σφυρίζουν και φωνάζουν συνθήματα.
Κυριαρχεί ένα ρυθμικό «Ματσεντόνια» αλλά και αποδοκιμασίες, όποτε ακούγεται από τον ομιλητή της συγκέντρωσης η λέξη Αλβανός ή το όνομα του Ζόραν Ζάεφ.
Πάνω σε ένα πρόχειρο βάθρο, ο Μπογντάν Ιλιέφσκι βγάζει έναν πύρινο λόγο για «τη Μακεδονία που κινδυνεύει από τους Αλβανούς και τον προδότη Ζάεφ που θέλει να τους κάνει ισότιμη εθνοτική συνιστώσα, πρώτο βήμα για την ομοσπονδοποίηση και τελικά τη διάσπαση της χώρας». Ο κόσμος που έχει συγκεντρωθεί, σχεδόν όλοι πάνω από τα 40, αν όχι τα 50, κρέμεται από τα χείλη του.
Δεινός ρήτορας, ο μόλις 31 ετών Ιλιέφσκι, «batman» για τους φίλους του, είναι η ανερχόμενη περσόνα του εθνικιστικού μπλοκ.
Είναι ο ηγέτης και ένας εκ των πέντε ιδρυτών ενός κινήματος που δημιουργήθηκε αυθόρμητα (;) στις 25 Φεβρουαρίου, κυρίως μέσα από την κοινωνική δικτύωση, ως διαμαρτυρία ενάντια στην προσέγγιση των Αλβανών με το SDSM, που αποτελούν τη νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία και ζητούν από τον πρόεδρο Ιβάνοφ εντολή σχηματισμού κυβέρνησης.
Συμπαθούντες του κινήματος επιτέθηκαν και τραυμάτισαν βουλευτές μέσα στο κοινοβούλιο, όταν στις 27 Απριλίου εξελέγη για πρώτη φορά, με την ψήφο του SDSM, Αλβανός πρόεδρος Βουλής, ο Ταλάτ Τζαφέρι, και άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για να αποχωρήσει από την εξουσία ο Νίκολα Γκρούεφσκι.
«Είμαστε ενάντια στη βία, δεν έπρεπε να συμβεί αυτό, άλλωστε οι μόνοι κερδισμένοι ήταν η αντιπολίτευση. Κάποιοι έδρασαν ανεξέλεγκτα και αυθόρμητα γιατί προκλήθηκαν», θα μου πει αργότερα ο Ιλιέφσκι, σε ένα ροκ στέκι (καφάνα) δίπλα σε τιτοϊκές εργατικές πολυκατοικίες, καλυμμένες με πανκ γκράφιτι και ποδοσφαιρικά συνθήματα.
Ο λόγος του είναι αντισυστημικός από δεξιά, θυμίζει τον Ούγγρο Ορμπαν, ιδίως όταν καταφέρεται ενάντια στις ξένες ΜΚΟ που «έχουν σκοπό να ανατρέψουν τη μόνη κυβέρνηση που υπερασπίζεται τα εθνικά συμφέροντα».
Κάνει λόγο για «διεθνή συνωμοσία, με τους Αμερικανούς, τους γραφειοκράτες των Βρυξελλών και τον Τζορτζ Σόρος να έχουν επιβάλει μια μοντέρνα κατοχή της ΠΓΔΜ, καθώς ξένες δυνάμεις αποφασίζουν για το ποια θα είναι η κυβέρνηση της χώρας».
Το «τέλος» του Ιλιέφσκι
Για τον Ιλιέφσκι και το πλήθος που τον ακολουθεί (έφτασαν δεκάδες χιλιάδες στις πρώτες διαδηλώσεις), το ποτήρι ξεχείλισε όταν στις αρχές του χρόνου τα αλβανικά κόμματα της ΠΓΔΜ πήγαν στα Τίρανα και υπέγραψαν παρουσία του Αλβανού πρωθυπουργού, Εντι Ράμα, την αποκαλούμενη «πλατφόρμα των Τιράνων», που αποτελεί τη βάση συζήτησης για την προγραμματική σύγκλιση με το SDSM και τον σχηματισμό κυβέρνησης συνεργασίας.
«Θέλουν να μας αλλοιώσουν την ταυτότητά μας, να μας κάνουν κράτος δύο εθνοτήτων. Ναι, πρέπει να έχουμε μία χώρα όπου θα ζούμε μαζί με τους Αλβανούς, αλλά δεν θα επιτρέψουμε τη διάλυση της χώρας. Θα βγαίνουμε στους δρόμους κάθε μέρα με ειρηνικές διαδηλώσεις και θα εξαντλήσουμε κάθε νόμιμη προσφυγή στη Δικαιοσύνη για να ακυρώσουμε την παράνομη εκλογή Τζαφέρι και την εφαρμογή της πλατφόρμας των Τιράνων».
Ομως οι πρώην σύμμαχοι έγιναν ξαφνικά και πάλι εχθροί. Τώρα οι Αλβανοί έγιναν ρυθμιστές της κυβερνητικής πλειοψηφίας και αίφνης, οι Σλαβομακεδόνες εθνικιστές ανακάλυψαν τον αλβανικό κίνδυνο, ενώ τόσα χρόνια συγκυβερνούσαν, εν μέσω αυταρχισμού και σκανδάλων, με το αλβανικό DUI.
Η πολύχρονη συγκατοίκηση έφθειρε στα μάτια των Αλβανών την αξιοπιστία του DUI, που έχει ιστορικές αναφορές στον UCK. Αντί να βελτιωθεί η ζωή τους, έγινε χειρότερη. Αλλωστε, η διαφθορά και η αναξιοκρατία είναι γνωρίσματα εξουσίας και όχι εθνοτικά χαρακτηριστικά.
«Είτε είσαι Αλβανός είτε Μακεδόνας, πρέπει να έχεις πολιτικό μέσο για να βρεις δουλειά. Εγώ είμαι από τους τυχερούς. Οι φίλοι μου έφυγαν μετανάστες», λέει ο Αρτέν, εργάτης σε συνεργείο που τοποθετεί καλώδια στο Τέτοβο.
Απέναντί του, άδεια καζίνα και πλανόδιοι πωλητές. Οι φράουλες και τα κεράσια μυρίζουν άρωμα, οι αγρότες προσπαθούν να συμπληρώσουν ένα μικρό εισόδημα για να επιβιώσουν. Εδώ, στην άτυπη πρωτεύουσα των Αλβανών της ΠΓΔΜ, κανένας δεν δείχνει να προετοιμάζεται για πόλεμο.
Οι φοιτητές γεμίζουν από το πρωί τις μοντέρνες καφετέριες στη Γιάνε Σαντάσκι, στην κεντρική πλατεία παιδιά παίζουν αμέριμνα και δύο γυναίκες χαζεύουν τις βιτρίνες με τα νυφικά. Στα σοκάκια στο ιστορικό κέντρο, τα αναμνηστικά με τον αλβανικό αετό δεν έχουν πια ζήτηση.
Ο Χαλίλ γύρισε στο Τέτοβο μετά από 20 χρόνια μετανάστης στην Ιταλία. Τώρα πουλάει σουβενίρ σε έναν υπαίθριο πάγκο στο παζάρι, αλλά οι δουλειές πάνε χάλια:
«Δεν αγοράζουν πια όσο παλιά τα κασκόλ και τις σημαίες. Πολλοί, όπως κι εγώ, πάψαμε να ασχολούμαστε με τα κόμματα και την πολιτική. Το μόνο που θέλουμε είναι δουλειά και να προκόψουν τα παιδιά μας. Δεν έχουμε πρόβλημα να ζούμε μαζί με τους Μακεδόνες. Οσοι σπέρνουν το μίσος το κάνουν για το δικό τους συμφέρον».
Δίπλα του, ένας Σλαβομακεδόνας έμπορος κουνάει επιδοκιμαστικά το κεφάλι.
Η άνοδος Ζάεφ
Αυτή η νέα αντίληψη έφερε την αποδυνάμωση του DUI, που έχασε τη μισή εκλογική του δύναμη στις πρόσφατες εκλογές. Οι πρώην αντάρτες έπαψαν στα μάτια του κόσμου να αποτελούν τη λύση του αλβανικού προβλήματος και έδωσαν χώρο τόσο στον Ζάεφ να αρχίσει να αποκτάει ως κόμμα διεθνικό χαρακτήρα όσο και στην ανάδυση νέων αλβανικών κομμάτων.
Τα γραφεία του BESA βρίσκονται στην άκρη της πόλης, κοντά στο πανεπιστήμιο. Τα μέλη του είναι κυρίως νέοι, οι περισσότεροι άφθαρτοι από τον παλαιοκομματισμό του DUI. Ηταν η έκπληξη των εκλογών.
Ενα νέο κόμμα που προσβλέπει στην κατοχύρωση της ισοτιμίας των Αλβανών μέσα από συνταγματικές και δημοκρατικές διαδικασίες και την προώθηση της πλατφόρμας των Τιράνων, με το θέμα της καταπολέμησης της διαφθοράς να βρίσκεται στην κορυφή της ατζέντας του.
Το νεαρό αυτό κόμμα, που θυμίζει έντονα το τουρκικό ΑΚΡ στα πρώτα του χρόνια, έχει και θρησκευτικές αναφορές και κοινωνικό συντηρητισμό.
Ωστόσο, έχει έναν εκσυγχρονιστικό λόγο για το κράτος και είναι δεσμευμένο στην ειρηνική και αρμονική συνύπαρξη.
«Είμαστε ενάντια στο σύστημα που παράγει διακρίσεις και ανισότητα και αυτό μας αφορά όλους. Θέλουμε να αλλάξουμε το κράτος, να γίνει ανοιχτό σε όλους τους πολίτες. Τα παλιά κόμματα έχουν χάσει την επαφή τους με την κοινωνία και τα αλβανικά κόμματα που συγκυβέρνησαν είναι το ίδιο ένοχα με το VMRO. Εδώ οι άνθρωποι θέλουν να λύσουν τα προβλήματά τους και όχι να εμπλακούν σε μια σύγκρουση, όπως το 2001, που δεν άλλαξε σχεδόν τίποτα. Ο μόνος που βλέπει τη σύγκρουση ως σανίδα σωτηρίας είναι ο Γκρούεφσκι, αλλά εμείς δεν θα πέσουμε στην παγίδα. Ναι, υπάρχει ανησυχία για τις εξελίξεις, αλλά οι απλοί άνθρωποι έχουν κουραστεί από τις αντιπαραθέσεις. Απαιτούν λύσεις, ισονομία, αξιοκρατία, δημοκρατία και ασφάλεια» λέει το μέλος του Εθνικού Συμβουλίου, Αμπιντούς Ντεμίρι.
Για τον καθηγητή επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Νοτιοανατολικής Ευρώπης του Τετόβου, Εμίν Αζέμι, η δημιουργία της Μεγάλης Αλβανίας βρίσκεται μόνο στα μυαλά των εθνικιστών.
«Εμείς εδώ έχουμε κράτος. Δεν χρειάζεται να πάμε σε ένα άλλο», λέει. «Ο Γκρούεφσκι χρησιμοποιεί το εθνικιστικό χαρτί, είτε σε σχέση με τον υποτιθέμενο αλβανικό κίνδυνο είτε με το όνομα σε σχέση με την Ελλάδα, για να αποπροσανατολίσει τον κόσμο. Τι δουλειά έχουν οι Σλάβοι με τον Μεγαλέξανδρο;»
«Ναι, συμβιώνουμε χωρίς προβλήματα στην καθημερινότητα, στις δουλειές, στα γραφεία, αλλά οι δύο κοινωνίες εξακολουθούν να ζουν σε χωριστούς κόσμους. Ομως και αυτό σταδιακά αλλάζει, κυρίως στις μεγάλες πόλεις. Οι ελάχιστοι στο παρελθόν μικτοί γάμοι άρχισαν να πληθαίνουν και ο κοινωνικός συντηρητισμός της παλιάς γενιάς φθίνει», υπογραμμίζει ο Βούμετ.
«Το πρόβλημα της χώρας είναι πολιτικό και όχι εθνοτικό», υπογραμμίζει ο Στόικο Παουνόφσκι, τοπικός γραμματέας Τετόβου του SDSM. «Η κυβέρνηση Γκρούεφσκι δημιούργησε ένα απολύτως ελεγχόμενο κομματικό κράτος, βούτηξε στη διαφθορά και κατέστειλε τις ελευθερίες, με πρώτη την ελευθερία του Τύπου. Τα περισσότερα ΜΜΕ μετατράπηκαν σε φερέφωνα κυβερνητικής προπαγάνδας, τα ανεξάρτητα ΜΜΕ έκλεισαν ή αντιμετώπισαν οικονομική ασφυξία, οι δουλειές πήγαν σε κομματικούς φίλους, τα νέα παιδιά εγκατέλειψαν τη χώρα. Οσο προχωρούσε η φθορά τόσο ο Γκρούεφσκι ανέβαζε στροφές στην εθνικιστική ρητορεία. Τώρα όμως ο κόσμος κατάλαβε και είμαστε έτοιμοι να γυρίσουμε σελίδα. Στόχος μας είναι η ευρωατλαντική ολοκλήρωση και αυτό, για να συμβεί, πρέπει να αλλάξουν πολλά. Δεν υπάρχει άλλη επιλογή».
-320x213.jpg)
