Μισός Ελληνας και μισός Γάλλος, όπως δηλώνει, ο καλλιτέχνης με τη διεθνή κινηματογραφική καριέρα βρέθηκε την περασμένη εβδομάδα στην Αθήνα όπου ανακηρύχτηκε επίτιμος δημότης και παρουσίασε ένα θεατρικό αναλόγιο για τον Ζορμπά. Με αυτή την ευκαιρία τον συναντήσαμε και μας μίλησε για τον Καζαντζάκη, τη νέα του ταινία, το ελληνικό σινεμά, αλλά και για τη σημερινή κατάσταση στην Ευρώπη.
Ηταν η πρώτη του εκδήλωση, πρωτότυπη και αποτελεσματική. Ο λόγος για το νεοσύστατο Δίκτυο Πολιτισμού Αθήνας του Δήμου Αθηναίων που πήρε την πρωτοβουλία να καλέσει τον Γιώργο Χωραφά για να παρουσιάσει μια δική του, ιδιαίτερη παράσταση, ξεκινώντας έτσι τη δράση του στον χώρο του πολιτισμού.
Το Δίκτυο είναι ένα πρόγραμμα με αποκλειστικό δωρητή το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, που υλοποιούν η Εριφύλη Μαρωνίτη και ο Φοίβος Σακαλής. Με 34 μέλη ώς τώρα, δημόσιους και ιδιωτικούς πολιτιστικούς οργανισμούς (πανεπιστήμια, μουσεία, Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης κ.ά.), θα στηρίζει και θα προωθεί πολιτιστικές συνεργασίες με στόχο την ανάδειξη της Αθήνας ως κέντρου σύγχρονου πολιτισμού.
Ενας λαμπερός καλλιτέχνης, ο Γιώργος Χωραφάς, μισός Ελληνας και μισός Γάλλος όπως λέει και ο ίδιος, με διεθνή κινηματογραφική καριέρα, βρέθηκε στην Αθήνα την περασμένη εβδομάδα.
Οχι μόνο για να ανακηρυχτεί από τον δήμαρχο Αθηναίων επίτιμος δημότης της Αθήνας, αλλά και για να μας φέρει κάτι δικό του: ένα πρωτότυπο θεατρικό αναλόγιο με τίτλο «Αναζητώντας τον Ζορμπά – Αποσπάσματα» που παρουσίασε στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και στην Εθνική Βιβλιοθήκη στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος με αφορμή τη συμπλήρωση 60 χρόνων από τον θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη.
«Οταν μου το είπαν σάστισα», λέει ο Γιώργος Χωραφάς. «Μετά σκέφτηκα: “Αθηναίος δημότης, τι ωραίες λέξεις…”. Είναι ευγενική χειρονομία να υπολογίζουν τη δουλειά σου, να σε τιμούν.
»Βρίσκω επίσης πολύ σημαντική κίνηση την καμπάνια προβολής της Αθήνας μέσα από τον πολιτισμό της και χαίρομαι που έκανα την αρχή. Σχετίζομαι πολλά χρόνια με την πόλη και την αγαπώ».
• Πώς βλέπετε την κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ που ενώ υποσχέθηκε μια άλλη πολιτική, υποτάχτηκε σ’ αυτή των μνημονίων;
Μα βρίσκεται με μια μπάλα στα πόδια, με χέρια δεμένα. Νομίζω ότι ο Αλέξης Τσίπρας, σωστά ή λάθος, πρέπει να φοβήθηκε στην προοπτική μιας πολύ άσχημης εξέλιξης όταν αναγκάστηκε να υπογράψει τη συμφωνία. Φοβήθηκε να πάει κόντρα ώς το τέλος.
Ούτε ξέρω αν υπήρχε άλλος τρόπος. Ομως αυτό που έγινε ξεκάθαρο είναι πως δεν μπορούμε να μιλάμε για μια δημοκρατική Ευρώπη των λαών. Αυτό που συμβαίνει είναι επικίνδυνο, πρέπει να γίνει στροφή τώρα. Ισως αν αλλάξει η πολιτική κατάσταση στη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ισπανία, η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ να είναι σε θέση να εφαρμόσει ένα πρόγραμμα κοντά στις προεκλογικές εξαγγελίες, μια πολιτική διαφορετική απ’ αυτήν που αναγκάζεται να εφαρμόζει ώς τώρα.
Ας μη βιαζόμαστε. Ολα είναι αβέβαια. Δεν ξέρουμε πολλά από όσα έχουν συμβεί, ούτε τους παράγοντες που θα διαμορφώσουν το μέλλον. Πάντως αυτή η περιπέτεια κατάφερε να κάνει τους Ελληνες συνειδητούς πολίτες. Ασχολήθηκαν, κατανόησαν τι συμβαίνει, πώς λειτουργεί το σύστημα. Μια παιδεία που, δυστυχώς, αποκτήθηκε με δραματικό τρόπο.
• Εμείς συνήθως γκρινιάζουμε. Τη θέλουμε πιο καθαρή, πιο ευρωπαϊκή, πιο χαρούμενη…
Ε, η γκρίνια φέρνει και την πρόοδο… Μη νομίζεις, και οι Παριζιάνοι θα ήθελαν να ζουν σε μια πιο μεσογειακή πόλη. Τελικά, όλοι κάτι άλλο θέλουμε. Ομως είναι σημαντικό να εκτιμούμε τις ομορφιές του τόπου μας. Εχω υπέροχες αναμνήσεις από παιδί.
Τέλος Ιουνίου φεύγαμε οικογενειακώς από τη Γαλλία πρώτα για τη Θεσσαλονίκη και μετά για την Αθήνα όπου και μέναμε για μεγάλο διάστημα.
Ηταν ό,τι πιο γλυκό στη ζωή μου. Θυμάμαι την ανυπομονησία να φτάσουμε, τη θλίψη, τα κλάματα των αποχαιρετισμών όταν φεύγαμε.
Κυρίως από τη μητέρα μου, περισσότερο συναισθηματική. Ενιωθα την αγάπη των γονιών μου για την Ελλάδα, επηρεάστηκα.
• Πώς συναντηθήκατε ξαφνικά με τον Ζορμπά;
Η σχέση ξεκινάει από παλιά. Ημουν ένα μάλλον ήσυχο παιδί που απολάμβανε την ταυτότητα του Ελληνα στην Ελλάδα και του Γάλλου στη Γαλλία.
Ο Ζορμπάς με βρήκε στα 13 μου. Με το μπαμ της ταινίας του Μ. Κακογιάννη, με τη μουσική του Θεοδωράκη -πολύ φίλου του πατέρα μου εκείνη την εποχή στο Παρίσι- και με το συρτάκι διεθνές σουξέ, μόδα που κράτησε δεκαετίες.
Για τους ξένους η Ελλάδα ταυτίστηκε με το συρτάκι κι εγώ χρειάστηκε να ζήσω μ’ αυτό… «Α, είσαι Ελληνας», μου έλεγαν. «Ελα, χόρεψέ μας συρτάκι»… Με είχαν πρήξει, δεν μου άρεσε καθόλου. Ομως όλο αυτό με ιντριγκάρισε. Βρήκα το βιβλίο στη βιβλιοθήκη του σπιτιού στα γαλλικά και το διάβασα.
Η εμπειρία ήταν άνοιγμα στο μυαλό, στην καρδιά μου. Ο Ζορμπάς, το αφεντικό, δυο υπέροχες προσωπικότητες, η χήρα, το τελεφερίκ… Μπήκε μέσα μου ο Ζορμπάς κι εγώ που ως έφηβος έψαχνα τη δική μου ταυτότητα, ένιωσα ότι τη βρήκα. Αυτό ήταν το πρώτο σοκ. Και το 2011 έζησα το δεύτερο.
Η κρίση έφερε στο προσκήνιο την Ελλάδα κι εγώ έγινα ξανά… «Le Grec». Κι άντε πάλι οι ιστορίες για τον Ζορμπά τον Ελληνα με όλα τα στερεότυπα και τις καρικατούρες που του φορτώνουν. Το ενδιαφέρον μου κεντρίστηκε ξανά. Αρχισα να εξηγώ τι σημαίνει Καζαντζάκης, Ζορμπάς: Δεν ξέρετε τι λέτε, δεν γνωρίζετε τίποτα για την ιστορία, τον πολιτισμό της Ελλάδας, για την ποίηση, τη μεγαλοσύνη ενός ήρωα σαν τον Ζορμπά.
Δεν ξέρετε ότι αυτή η χώρα έγινε κράτος παίρνοντας και τότε δάνεια με σκληρούς όρους και με Βαυαρούς βασιλιάδες… Κι έπειτα σκέφτηκα ότι πρέπει να γράψω γι’ αυτό. Πώς συναντήθηκαν ο συγγραφέας και ο ήρωάς του. Τις σκέψεις, τα αισθήματα, τη ματιά τους για τον κόσμο. Ο «μέρμηγκας» Καζαντζάκης και ο «τζίτζικας» Ζορμπάς που όμως όταν έμπαινε στο ορυχείο γκρέμιζε το βουνό. Ετσι δημιουργήθηκε αυτό το κείμενο.
• Ο Ζορμπάς ζει άραγε στη σημερινή Ελλάδα;
Ζει και δεν είναι η καρικατούρα που έγινε μόδα στο εξωτερικό με το συρτάκι και τις γυναίκες, αλλά ο Ελληνας με την τόσο ξεχωριστή κουλτούρα, το ελεύθερο πνεύμα, τη φιλοξενία, το φιλότιμο, την αγάπη για αληθινή ζωή.
Ισως να μην είναι τόσο εκρηκτικός όπως ο ήρωας του Καζαντζάκη αλλά, ναι, έχει τις ίδιες αξίες. Θαυμάζει το δώρο της φύσης, της ζωής, αγαπά τις γυναίκες όχι ως κατακτητής αλλά ως άνθρωπος που τις αφουγκράζεται, τις γνωρίζει, νιώθει την ανάγκη τους, αισθάνεται την επιθυμία τους. Μένει δίπλα τους όταν εκείνες είναι αδύναμες.
Ο Ζορμπάς δεν ήταν Δον Ζουάν, Καζανόβα, δεν αφορά ερωτοδουλειές ή καμάκια του καλοκαιριού.
• Πρόεδρος του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για μια πενταετία. Ενδιαφέρουσα εμπειρία;
Ηταν μια τρέλα, ενδιαφέρουσα βέβαια. Μια τιμητική θέση αλλά με μεγάλο όγκο δουλειάς. Δεν ήθελα να διεκπεραιώσω απλώς ένα καθήκον και το πήρα ζεστά. Εδωσα την ψυχή μου τα τρία πρώτα χρόνια με πολλές ώρες διαθέσιμες για να βλέπω ταινίες, να έρχομαι σε επαφή με ξένους σκηνοθέτες, για ταξίδια.
Να τρέχω από τα μάστερκλας το πρωί μέχρι τα νυχτερινά πάρτι. Τα φεστιβάλ απαιτούν την ενεργοποίηση του κόσμου. Τον τρίτο χρόνο ζήτησα να φύγω, αλλά και πάλι έμεινα γιατί δεν είχε βρεθεί αντικαταστάτης.
• Πώς βλέπετε το σημερινό ελληνικό σινεμά;
Υπάρχει σημαντική παραγωγή ταινιών, ενδιαφέροντες σκηνοθέτες, όπως ο Γ. Λάνθιμος, ο Φ. Τσίτος, ο Τ. Μπουλμέτης, η Αθηνά Τσαγγάρη, ο Γ. Οικονομίδης και άλλοι. Τα οικονομικά ήταν πάντα δύσκολα, τώρα ακόμα περισσότερο. Ωστόσο γίνονται πολύ ωραίες προσπάθειες. Εξω υπάρχει ενδιαφέρον για τον ελληνικό κινηματογράφο.
Οι νέοι Ελληνες σκηνοθέτες κατάφεραν να βρουν τον ιδιαίτερο τρόπο να μιλήσουν για τη χώρα τους αποκτώντας διεθνή απήχηση. Εχω παίξει σε αρκετές ελληνικές ταινίες, είμαι περήφανος για την ελληνική φιλμογραφία μου.
• Τον Απρίλιο θα προβληθεί ακόμα μία ελληνική ταινία στην οποία πρωταγωνιστείτε με τίτλο «Ξα μου».
Είναι μια ωραία ταινία που σκηνοθετεί η Κλειώ Φανουράκη. Τα γυρίσματα έγιναν στην Κρήτη και οι κάτοικοι πρόσφεραν μεγάλη βοήθεια. Ενας διευθυντής ξενοδοχείου απολύεται και απομονώνεται σ’ ένα σπήλαιο που φτιάχνει, μαζί με τον υπολογιστή του.
Η γυναίκα του θα τον πείσει κάποια στιγμή να βγει έξω και τότε ο ευλογημένος αυτός τόπος, οι άνθρωποι που θα γνωρίσει θα τον κάνουν να ξαναβρεί τον εαυτό του, τη θέληση για ζωή.
Η ταινία παίχτηκε ήδη στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και πήγε πολύ καλά. Τα τελευταία πέντε χρόνια έχω ασχοληθεί πολύ με ελληνικά πράγματα, τώρα πρέπει να μείνω στη Γαλλία για δουλειές που περιμένουν.
Θα σκηνοθετήσω μια ταινία το σενάριο της οποίας έγραψα με τη γυναίκα μου. Το μεταφράζω από τα αγγλικά στα γαλλικά και θα προχωρήσω μετά στο θέμα της παραγωγής. Τα γυρίσματα κατά 90% θα γίνουν στην Ελλάδα.
«Αξίζουμε μια ένωση των λαών της Ευρώπης, όχι των αριθμών
• Πόσο αλλαγμένη βρίσκετε την Αθήνα στα χρόνια της κρίσης;
Παρατηρώ τις συνέπειες της κρίσης, συγχρόνως όμως παρατηρώ και την αγωνιστικότητα των ανθρώπων. Με ενδιαφέρει να μαθαίνω, να αποκτώ μια σφαιρική εικόνα για το τι γίνεται στην Ελλάδα. Πιάνω κουβέντα από τον οδηγό του ταξί μέχρι φίλους, συναδέλφους. Υπάρχει μια ποικιλία αντιδράσεων: θυμός, απελπισία, αποστασιοποίηση, ψυχραιμία, συνειδητοποίηση ότι πληρώνουμε λάθη περασμένων δεκαετιών.
Ενημερώνομαι συνεχώς για ό,τι συμβαίνει στην Ελλάδα. Το 2015, στις διαπραγματεύσεις για τη συμφωνία, παρακολουθούσα τα πάντα, μέρα με τη μέρα. Η μάχη ήταν φυσικά άνιση. Μια διαπραγμάτευση υφίσταται ως τέτοια όταν και τα δύο μέρη εργάζονται για τη συμφωνία, αλλιώς πρόκειται για τσίρκο, για φάρσα. Ο τρόπος που χειρίστηκε τα πράγματα η ελληνική κυβέρνηση, από την αρχή, δεν είχε σχέση με τίποτα τρελοαριστερές ιδέες.
Εγιναν προτάσεις έξυπνες, ρεαλιστικές, η γραμμή όμως ήταν να απορρίπτονται. Κάποιοι μάλιστα δεν τις άκουγαν καν, αρκούσε η άρνηση του Σόιμπλε… Η ελληνική κρίση έριξε τις μάσκες αποκαλύπτοντας την πραγματική σχέση Eurogroup-Ελλάδας αλλά και Eurogroup-Ευρωπαϊκής Ενωσης. Η ηρωική ήττα της Ελλάδας φανέρωσε τον εχθρό και κυρίως το δομικό πρόβλημα της Ευρώπης. Είναι αυτονόητο ότι αξίζουμε μια ένωση των λαών της Ευρώπης, όχι των αριθμών. Και είναι καιρός να τη χτίσουμε απ’ την αρχή.
• Ενώ οι Βρετανοί εγκαταλείπουν την Ε.Ε. εμείς παλεύουμε να κρατηθούμε στην ευρωζώνη.
Αποδείχτηκε ότι θα ήταν καλύτερα η ενιαία οικονομία, το κοινό νόμισμα, το κοινό φορολογικό σύστημα να είχαν οικοδομηθεί προσεκτικά, σε βάθος χρόνου. Κι εμείς κακώς βρεθήκαμε στο ευρώ, τουλάχιστον η μετάβαση έπρεπε να είχε γίνει διαφορετικά.
Η ένταξη στην ευρωζώνη ήταν μια προσπάθεια να συνδεθεί η Ελλάδα με την παγκόσμια οικονομία. Στο πλαίσιο όμως της παγκοσμιοποίησης όλα διαπερνούν το ένα το άλλο. Μήπως δεν ήξεραν οι Ευρωπαίοι ότι η Ελλάδα ήταν ανέτοιμη; Μήπως δεν ήξεραν ότι είχαν παραποιηθεί στοιχεία; Ολα ήταν εν γνώσει τους. Η τραπεζική κρίση, η ανάγκη για εισροή νέου χρήματος έδωσαν το τελειωτικό χτύπημα.
Βλέπεις ότι εξακολουθούν να μας δανείζουν για να ξεχρεώσουμε και τα χρέη δεν έχουν τέλος. Ας αναγνωρίσουν τη χρεοκοπία της Ελλάδας κι ας μη μας παιδεύουν άλλο. Η ιδέα του κοινού νομίσματος, δυστυχώς, είναι γαλλική. Ο Ζισκάρ ντ’ Εστέν το πρότεινε κάθε φορά και οι Γερμανοί αντιδρούσαν. Κάποτε με όρους, τους δικούς τους, το δέχτηκαν.
Η Γαλλία πίστευε ότι θα έχει τον ρόλο του οδηγού-αμαξά που τραβάει το γερμανικό άλογο αλλά αποδείχτηκε το αντίθετο. Το άλογο εργάζεται για το δικό του συμφέρον… Η Γερμανία ήθελε ένα ισχυρό ευρώ ώστε οι Μερσεντές να πωλούνται όπως κι αν είναι η οικονομία. Και ας μην ξεχνάμε τον προτεσταντικό φετιχισμό του νομίσματος. Βλέπεις τη διαφορετική νοοτροπία στον τρόπο συναλλαγών. Στη Γαλλία το 75% γίνεται με κάρτα και το 25% με μετρητά. Στη Γερμανία συμβαίνει ακριβώς το αντίστροφο…
• Η κατάσταση και στη Γαλλία, καιρό τώρα, έχει αρχίσει να δυσκολεύει.
Τώρα ζούμε την προεκλογική τρέλα. Κάθε μέρα σκάει και κάτι καινούργιο. Τα ποσοστά της Λεπέν δεν ανεβαίνουν μόνο εξαιτίας των απόψεών της για την τρομοκρατία και το μεταναστευτικό. Εκμεταλλεύεται την εξασθενημένη, μη ανταγωνιστική οικονομία, ενώ το επιχείρημα της ξενοφοβίας την εξυπηρετεί για να δείχνει τον «ένοχο». Και φυσικά η ρατσιστική γλώσσα κάνει το κόμμα της απωθητικό.
• Πάντως ο ρατσιστής Τραμπ κατάφερε να εκλεγεί.
Ημουν εκεί για μήνες, έζησα την κατάσταση προεκλογικά, μετεκλογικά αλλά και πρόσφατα. Είδα όλες τις τρέλες από τότε που ανέλαβε ο Τραμπ και τη στάση των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Είχα τρομοκρατηθεί, αλλά φίλοι που γνωρίζουν καλά την πολιτική στις ΗΠΑ είναι σίγουροι ότι οι λεονταρισμοί του Τραμπ δεν θα περάσουν. Θα σπάσει το κεφάλι του στον τοίχο της δημοκρατίας.
Το πολιτικό σύστημα εκεί είναι έτσι δομημένο που δεν αφήνει περιθώρια εκτροπής. Διαθέτει τον μηχανισμό ώστε να προστατεύει τη δημοκρατία καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη χώρα.
Η Λεπέν, όπως και ο Τραμπ, υιοθετεί επιχειρήματα της Αριστεράς, έναν λαϊκό πολιτικό λόγο κόντρα στο σύστημα. Μένει να δούμε πώς θα αντιταχθούν οι δημοκρατικοί θεσμοί.
Η αλήθεια είναι πως η πολιτική κατάσταση διεθνώς είναι εξόχως προκλητική. Ενα εκρηκτικό μείγμα που ωστόσο μπορεί να δρομολογήσει διεξόδους. Ας μη βιαζόμαστε, ας μην παθαίνουμε πανικό. Αλλωστε στο χέρι μας είναι να παρέμβουμε. Ο κόσμος στις ΗΠΑ βγαίνει στον δρόμο. Η δημοκρατία θα νικήσει όπως και στη Γαλλία.
