Σχεδόν πάντα οι σύγχρονοί μας «maîtres à penser» υπήρξαν μεγάλοι όχι μόνο γιατί επινόησαν μια μέθοδο έρευνας, αλλά γιατί υπήρξαν δημιουργικοί και έγραψαν βιβλία που μπορούν να διαβαστούν με ευχαρίστηση, θαυμασμό, έκπληξη, ακριβώς «όπως ένα μυθιστόρημα».
Αφηγήθηκαν: την Ιστορία κάνοντάς τη να ξαναζωντανεύει σε κάθε μορφή της∙ τη Λογοτεχνία ως μια γιγαντιαία Μίμηση∙ κατάφεραν να διηγηθούν τις ανθρωπολογικές ανακαλύψεις παρασέρνοντας τον αναγνώστη σε μια περιπετειώδη «recherche» του Αλλου. Συνέβαλαν έτσι στο να καταστήσουν ποικίλο το πολιτισμικό πανόραμα της εποχής μας, να εμβαθύνουν τις γνώσεις, να ανυψώσουν το επίπεδο των σπουδών και να αλλάξουν με πολλούς τρόπους την παράδοσή μας.
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά του νομίσματος. Τι ακριβώς συνέβη στις δεκαετίες ’70 και ’80, σε μια Ελλάδα ιδεολογικά κλειστή, ακόμη διαιρεμένη ανάμεσα στον ιδεαλισμό και τον μαρξισμό, με την προέλαση των ανθρωπιστικών επιστημών και των νέων κατευθύνσεων της κριτικής;
Τι ακριβώς συνέβη όταν τα διασταυρούμενα μηνύματα που εξέπεμπαν φορμαλιστές, στρουκτουραλιστές, σημειολόγοι, γλωσσολόγοι, επιστημολόγοι έφτασαν όλα μαζί, και τα βιβλία του Αουερμπαχ, του Λεβί-Στρος, του Σκλόφσκι, του Αντόρνο, του Μπένζαμιν, του Φουκό, του Γιάκομπσον, του Λακάν, του Μπροντέλ, του Μπαρτ, του Μπαχτίν εισέβαλαν στα βιβλιοπωλεία και στα μυαλά;
Συνέβη αυτό που μοιραία έπρεπε να συμβεί, δηλαδή η μεγάλη πλειονότητα των μαθητών και των μελετητών αμέσως οικειοποιήθηκε με ζήλο τη μέθοδο των μαέστρων, αλλά σπάνια κατάφερε να εκφράσει εκείνο το ελάχιστο της δημιουργικότητας που ήταν αναγκαία για να τη ζωντανέψει.
Η υποχρέωση της εξειδίκευσης οδήγησε τους λάτρεις των λεγόμενων ανθρωπιστικών επιστημών περισσότερο προς τη μεριά της επιστήμης παρά προς τη μεριά του «ανθρώπου», και η επιστημονική σκέψη οικειοποιήθηκε μια προηγούμενη μέθοδο για να προχωρήσει. Βέβαια, αν μια μέθοδος μπορεί να αποκτηθεί με την ευφυΐα, η δημιουργικότητα απαιτεί ένα σύνολο από αρετές ακριβώς ανθρώπινες (όπως φαντασία, ευαισθησία, έμπνευση) που δεν τις έχουν όλοι οι άνθρωποι.
Ετσι συνέβη το ότι σήμερα αυτή η μέθοδος είναι στη διάθεση του καθενός, αλλά η ουσία που ήθελε να δώσει η μέθοδος αυτή –η ποίηση, μια ιδέα της λογοτεχνίας, μια στιγμή της Ιστορίας– ολοένα και χανόταν, γιατί για να την αποκτήσεις έπρεπε να έχεις για όπλο τη δημιουργικότητα.
Στυφοί δασκαλάκοι κριτικών στρατηγικών και ραφινάτοι καθηγητές συχνά μπέρδεψαν τη δημιουργικότητα με την αυθαιρεσία και το ψεύδος! Πώς έγινε τόσο απάνθρωπη, στα χέρια τους η συζήτηση γύρω από τις ανθρωπιστικές επιστήμες!
* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ
-320x213.jpg)
