«Ακολούθησε το χρήμα για να βρεις την τέχνη»

Τετάρτη, 9 Νοεμβρίου, Ταινιοθήκη Ελλάδας. Οι εκδόσεις «νήσος» παρουσιάζουν στο ελληνικό κοινό δύο νέα βιβλία του Γιαν Φαμπρ: «Είμ’ ένα λάθος / Εφτά θεατρικοί μονόλογοι» και «Νυχτολόγιο 1978-1984».

Ο Ντένης Ζαχαρόπουλος, ιστορικός τέχνης, προλογίζει τα έργα του Φλαμανδού καλλιτέχνη και κάποια στιγμή αναφέρεται στον χαρακτηρισμό «persona non grata» που αποδόθηκε από Ελληνες καλλιτέχνες στον Βέλγο ομόλογό τους: «Αυτός ο χαρακτηρισμός, το “persona non grata”, είναι μία από τις μεγάλες ντροπές του πνευματικού μας κόσμου.

»Ομως, οποιοσδήποτε Ελληνας ή ξένος δεν ενσωματώνεται στον κομφορμισμό μιας παράδοσης θεωρείται εύκολα persona non grata».

Πέμπτη, 10 Νοεμβρίου, Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Ο Γιαν Φαμπρ κάθεται στο καφέ του μουσείου και συζητά με τους συνεργάτες του. Τους πλησιάζω, σηκώνεται και μου ζητά να πάμε για λίγο έξω να καπνίσει.

Λίγο πριν από την έξοδο του μουσείου είναι τοποθετημένο ένα έργο του, ένας άγγελος, ή μάλλον το περίγραμμα ενός αγγέλου, φτιαγμένο από μεταλλικούς πρασινόχρυσους σκαραβαίους. Μου το παρουσιάζει με ενθουσιασμό μικρού παιδιού.

Εξω ο ήλιος λάμπει. Τον ρωτάω για τη γνωστή αγρύπνια του, με αφορμή την έκδοση του «Νυχτολογίου».

● Αλήθεια, κοιμάστε πλέον τα βράδια ή εξακολουθείτε να καταγράφετε τις σκέψεις σας σε σημειωματάρια;

Μπα, ο ύπνος με παίρνει όταν χαράζει. Σήμερα κοιμήθηκα στις οκτώ το πρωί και μετά από μιάμιση ώρα με ξύπνησαν για να έρθω στο ΕΜΣΤ. Χθες, παρακολουθούσα τις αμερικανικές προεδρικές εκλογές και δεν κοιμήθηκα καθόλου.

● Τι σημαίνει για εσάς η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στο προεδρικό αξίωμα στην Αμερική;

Δείχνει ακριβώς την πνευματική ένδεια, την επιδείνωση των αξιών και την αυτοπαγίδευση αυτής της σπουδαίας και μεγάλης χώρας μέσα στα κοινωνικά και αξιακά της προβλήματα.

Ζούμε την εποχή του ακραιφνούς λαϊκισμού, όχι μόνο στην Αμερική, αλλά και στο Βέλγιο και στη Γαλλία και στην Ολλανδία. Η εκλογική νίκη του Tραμπ με εξέπληξε. Αλλά η Νέα Υόρκη και η Καλιφόρνια δεν είναι Αμερική.

● Στο παρελθόν είχατε ζήσει στη Νέα Υόρκη. Στο «Νυχτολόγιο» αναφέρεστε σε ένα περιστατικό όταν κάνατε streap show σε ένα gay club.

Ναι, το έκανα για να επιβιώσω. Οπως, επίσης, καθάριζα τασάκια και τραπέζια για τα προς το ζην. Ημουν ένας νέος, άφραγκος καλλιτέχνης στη Νέα Υόρκη και ήθελα να βγάλω χρήματα, χωρίς, όμως, να ξεπουλήσω την τέχνη μου.

Εκανα άλλες δουλειές για να διατηρήσω την αγνότητα και την ομορφιά της τέχνης. Ναι, έκανα πολλές δουλειές ως νέος. Ημουν πολύ φτωχός. Εργάστηκα σε εργοστάσιο, στο λιμάνι. Και ήταν μια χαρά. Γιατί παράλληλα συνέλεγα εμπειρίες ζωής πολύτιμες για τα καλλιτεχνικά μου εγχειρήματα.

● Συναινείτε με την άποψη περί δυνατού συσχετισμού καπιταλισμού και τέχνης;

Οπου υπάρχει χρήμα, υπάρχει και έντονη καλλιτεχνική δραστηριότητα. Ακολούθησε το χρήμα, για να βρεις την τέχνη.

● Την τέχνη της ζωής τη μαθαίνουμε από τους γονείς μας πρωτίστως. Ο πατέρας σας σάς είχε πει όταν ήσασταν μικρός: «όταν τρως, τρώγε αργά». Τι ακριβώς εννοούσε;

Να μη βιάζομαι. Να αφήνω τα πράγματα να «κάθονται» μέσα μου. Να τα «χωνεύω». Να τα ενσωματώνω. Να νιώθω και να σκέφτομαι με το σώμα μου. Επίσης, η έννοια του φαγητού εμπεριέχει τη γεύση.

Ο πατέρας μου, που ήταν ένας έξυπνος άνθρωπος -τον έχασα εφτά χρόνια πριν- με είχε μάθει να γεύομαι τα πάντα. Να έχω προσωπική εμπειρία των υλικών της φύσης, των υλικών που χρησιμοποιώ στην τέχνη μου. Το γρασίδι, η πέτρα, το ξύλο, το καθένα έχει τη δική του ξεχωριστή, χαρακτηριστική γεύση. Οταν γεύεσαι τα υλικά σου, προετοιμάζεσαι σωματικά για την αλχημεία των υλικών της τέχνης σου.

● Στο βιβλίο με τις προσωπικές σας νυχτερινές σημειώσεις γράφετε ότι «η οικογένειά μου είναι μια αρχαία τραγωδία».

(γελάει) Ξέρετε, η μαμά μου ήταν μια πολύ όμορφη γυναίκα. Ο μπαμπάς και η μαμά μου ήταν πολύ σέξι ζευγάρι. Τους άρεσε να χορεύουν και να πίνουν.

Οταν ήμουν 18 ετών, μετά από τέτοιες διονυσιακές στιγμές, η μαμά μου ερχόταν και με φιλούσε στο στόμα με τη γλώσσα. Ηταν ένας πολύ ανοιχτός άνθρωπος. Αλλά δεν έπαυε να θυμίζει αρχαία τραγωδία η όλη συνθήκη. Το οιδιπόδειο σύμπλεγμα.

● Πώς αντιδρούσατε;

Την πρώτη φορά, ήμουν σοκαρισμένος. Ισως ήθελε να με εισαγάγει στον κόσμο των γυναικών. Βέβαια, ένιωθα ότι η μητέρα μου συναγωνιζόταν τις φίλες μου.

● Στην οικογένειά σας υπάρχουν άλλα μέλη;

Εχω τρεις αδερφές. Είχα και έναν μεγαλύτερο αδερφό. Πέθανε πολύ νέος. Εγώ ήμουν το τρίτο παιδί της οικογένειας, αλλά από τότε που πέθανε ο αδερφός μου, είμαι ο μεγάλος γιος.

● Συχνά χρησιμοποιείτε στην τέχνη σας υλικά όπως το αίμα ή το σπέρμα.

Οι μεγάλοι κλασικοί Φλαμανδοί ζωγράφοι χρησιμοποιούσαν αίμα ζώων ή ανθρώπων, καθώς και πούδρα οστών στους πίνακές τους. Προέρχομαι από αυτή την παράδοση. Σπούδασα τους σπουδαίους Φλαμανδούς δασκάλους.

Στη σύγχρονη εποχή, έχουμε να δούμε την πολιτική διάσταση του αίματος στην κοινωνία και την τέχνη. Το αίμα είναι πιο ακριβό και από τον χρυσό στις δυτικές κοινωνίες.

● Συχνά αυτοαποκαλείστε «μαχητής της ομορφιάς». Τους συνεργάτες σας τους αποκαλείται με τον ίδιο τρόπο. Πώς ορίζετε την ομορφιά μέσα σε έναν άσχημο κόσμο;

Ομορφιά είναι η συνένωση, η σύζευξη των ηθικών μας αξιών με τις αισθητικές μας αρχές. Η αισθητική μας καθορίζει την ηθική μας.

● Αλήθεια, πώς θα αντιδρούσατε αν είχατε μια νέα πρόσκληση από το υπουργείο Πολιτισμού ή άλλον πολιτιστικό φορέα στην Ελλάδα για να αναλάβετε μία νέα θέση;

Για να είμαι ειλικρινής, αυτή τη φορά θα το σκεφτόμουν διπλά. Δεν θα μου ήταν εύκολη και γρήγορη η απάντηση, όπως στην πρώτη φορά. Ομως, ξέρετε, θέλω να είμαι ανοιχτός με τους ανθρώπους και τη ζωή.

Αγαπώ τη χώρα σας. Του χρόνου θα συνεργαστούμε με την Κατερίνα Κοσκινά για το ΕΜΣΤ. Ναι, είμαι ανοιχτός πάντα σε προτάσεις.

Λατρεύω τη δυναμική σας να διαμαρτύρεστε

● Τα έργα σας είναι αισθητικά μανιφέστα. Για παράδειγμα, ο τίτλος ενός εκ των δύο βιβλίων σας που εκδόθηκαν στα ελληνικά είναι «Είμ’ ένα λάθος». Θεωρείτε όντως τον εαυτό σας ένα λάθος;

Ως καλλιτέχνης δεν είναι κανείς μόνο ιδιοφυής, αλλά και ηλίθιος. Οχι μόνο σοβαρός, αλλά και κλόουν. Ως καλλιτέχνης, επίσης, κάνω πολύ έντονες πολιτικές και κοινωνικές επιλογές.

Αναπόφευκτα, κάνω και λάθος επιλογές. Γίνομαι και ο ίδιος ένα λάθος. Για παράδειγμα, οι επιλογές που έκανα για το Ελληνικό Φεστιβάλ. Το ότι οι Ελληνες καλλιτέχνες με αποκάλεσαν «persona non grata». Ναι, όλοι κάνουμε λάθη. Ολοι γινόμαστε λάθη.

● Δικό σας λάθος ή δικό τους λάθος ο χαρακτηρισμός «persona non grata»;

Στα μάτια τους εγώ ήμουν το λάθος.

● Στο παρελθόν είχατε δηλώσει ότι «ντρέπομαι για τον υπουργό Πολιτισμού μας. Ντρέπομαι για τη γυναίκα του». Τι είχε συμβεί τότε;

Α, με πάτε πίσω στη δεκαετία του ’80. Ο υπουργός Πολιτισμού δεν με είχε συμπεριλάβει στη βελγική καλλιτεχνική αποστολή για την Biennale στη Βενετία, αλλά εγώ είχα κληθεί εκεί τελικά ως διεθνής καλλιτέχνης.

Οταν, λοιπόν, με βρήκαν μπροστά τους στην Biennale Βενετίας ο υπουργός και η σύζυγός του, γύρισαν και μου είπαν: «Μα, δεν είσαι το τέρας που νομίζαμε!». Μπορείτε να φανταστείτε υπουργό να ξεστομίζει τέτοια κουβέντα σε καλλιτέχνη;! Τέλος πάντων, γι’ αυτό είχα πει τότε ότι ντρέπομαι για τον υπουργό Πολιτισμού και τη σύζυγό του.

● Πώς νιώθετε για τον δικό μας, τέως, υπουργό Πολιτισμού, τον κ. Μπαλτά, που σας είχε καλέσει να αναλάβετε το Ελληνικό Φεστιβάλ;

Τον φιλόσοφο; Είναι ένας έξυπνος, καλλιεργημένος άνθρωπος. Ηρθε και στην παρουσίαση των βιβλίων μου. Με τον υπουργό σας είχα μια καλή επαφή. Οπως και με τον πρωθυπουργό σας.

Αλλά αυτοί οι άνθρωποι είναι πολιτικοί. Και οι πολιτικοί πρέπει να κάνουν συμβιβασμούς. Οι καλλιτέχνες πρέπει να κάνουμε επιλογές. Ο υπουργός σας και ο πρωθυπουργός σας έκαναν αυτό που έπρεπε να κάνουν.

Και εγώ να κάνω αυτό που έκανα. Επέλεξα να παραιτηθώ, γιατί μια ομάδα Ελλήνων καλλιτεχνών με αποκάλεσε «persona non grata».

● Πώς νιώσατε για τους Ελληνες ομολόγους σας μετά από αυτόν τον χαρακτηρισμό;

Στο Βέλγιο, οι συνάδελφοί μου μού έλεγαν ότι δεν μπορούσαν να πιστέψουν ότι στην Ελλάδα, όπου ήμουν προσκεκλημένος, οι ίδιοι οι καλλιτέχνες με είχαν αποκαλέσει κατά αυτόν τον τρόπο. Οπως και να το δει κανείς, είναι στη βάση του ένας πολύ άσχημος χαρακτηρισμός.

Κατ’ αρχάς, ήταν μια εξαιρετικά αγενής προσφώνηση. Σημειολογικά, η επιστολή τους που απευθυνόταν σε μένα, έναν Βέλγο, ήταν στα ελληνικά. Για να καταλάβω τι μου έγραφαν έπρεπε να απευθυνθώ σε μεταφραστή.

Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι με αυτόν τον χαρακτηρισμό, προτάσσοντας την αγένεια, έκλειναν κάθε δυνατότητα διαλόγου και συνάντησης. Ματαίωναν κάθε δυνατότητα αλληλεγγύης.

Με όλες αυτές τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε σε παγκόσμιο επίπεδο, οικονομικές και πολιτικές, δεν μένει τίποτε άλλο σε εμάς τους καλλιτέχνες από το να δείξουμε και να διδάξουμε τη μεταξύ μας αλληλεγγύη.

Για να αντεπεξέλθουμε στις δύσκολες συνθήκες των καιρών μας, πρέπει να είμαστε ενωμένοι.

Αν οι Ελληνες καλλιτέχνες θεώρησαν ότι έκανα λάθος εκτιμήσεις και επιλογές, έπρεπε να με καλέσουν να συζητήσουμε.

Μακάρι να το είχαν κάνει. Ποτέ δεν έχω αρνηθεί τον διάλογο. Με πολύ μεγάλη χαρά θα άκουγα αυτά που θα είχαν να μου πουν και θα τα λάμβανα πολύ σοβαρά υπόψη μου. Πολύ λυπάμαι που τίποτε από αυτά δεν έγινε.

● Ισως έπρεπε και εσείς να κάνετε ένα βήμα, να τους πλησιάσετε και να τους μιλήσετε.

Μα, το κάναμε. Την επομένη των αρνητικών δημοσιευμάτων επισκεφθήκαμε το Εθνικό Θέατρο. Αλλά ξέρετε ποια ήταν η πρώτη κουβέντα που μου είπε ο καλλιτεχνικός διευθυντής; «Κύριε Φαμπρ, όλοι οι ηθοποιοί μου είναι θυμωμένοι μαζί σας».

Επειδή, κάποιοι ηθοποιοί ήταν συνηθισμένοι να παίζουν κάθε χρόνο στο Φεστιβάλ. Μα, πώς είναι δυνατόν να παίζουν οι ίδιοι και οι ίδιοι ηθοποιοί κάθε χρόνο στο ίδιο Φεστιβάλ;

Κάποιος πρέπει να κάνει επιλογές σε έναν καλλιτεχνικό οργανισμό, όπως το Φεστιβάλ, με βάση τα αισθητικά και καλλιτεχνικά κριτήρια, το προφίλ και τη δυναμική του οργανισμού.

● Προφανώς οι Ελληνες καλλιτέχνες αντέδρασαν επειδή αισθάνθηκαν ξαφνικά, με την έλευσή σας, ότι αποκλείονται από το Φεστιβάλ, και μάλιστα χωρίς να έχουν ενημερωθεί προηγουμένως.

Μα, εγώ ήμουν πάντα ανοιχτός στον διάλογο. Ηρθαν να με βρουν και αρνήθηκα να τους ακούσω; Αν με καλούσαν στις συνελεύσεις τους, θα πήγαινα αμέσως. Καταλαβαίνω ότι ανησυχούσαν για τις δουλειές τους.

Αλλά η δουλειά που μου ανέθεσαν δεν ήταν του υπουργού Εργασίας. Ως καλλιτεχνικός υπεύθυνος έπρεπε να κάνω καλλιτεχνικές επιλογές. Και αν αυτές που έκανα είχαν προβλήματα, θα έπρεπε να καθίσουμε κάτω και να τα συζητήσουμε, προτού, εν τη απουσία μου, με αποκηρύξουν ως «persona non grata».

Πιστεύω το ήξεραν ότι με αυτή την επιλογή τους οι Ελληνες καλλιτέχνες έβαζαν τέλος στον οποιοδήποτε διάλογο αλλά και στην παρουσία μου στο Φεστιβάλ. Και το χειρότερο ξέρετε ποιο ήταν;

Οτι με αυτή την επιλογή τους έκλεισαν τον δρόμο σε εξήντα νέους Ελληνες καλλιτέχνες προς το εξωτερικό. Γιατί ήθελα πραγματικά να στηρίξω τη νέα γενιά.

Γιατί υπήρχε ειδική μνεία στο πρόγραμμά μας για τους νέους καλλιτέχνες, αλλά καθόλου δεν στάθηκαν οι συνάδελφοί τους σε αυτό. Αυτό το συμβάν πραγματικά με στενοχώρησε πολύ.

Ξέρετε γιατί; Γιατί πραγματικά σέβομαι και θαυμάζω τους Ελληνες, τον ελληνικό πολιτισμό. Λατρεύω τη δυναμική σας να διαμαρτύρεστε, να διεκδικείτε. Γιατί όλα αυτά προϋποθέτουν τον διάλογο, την ανοιχτότητα, την αλληλεγγύη.

● Πλέον έχουμε νέα υπουργό Πολιτισμού, την κυρία Λυδία Κονιόρδου, η οποία είναι ηθοποιός και σκηνοθέτις.

Α, ναι, το έμαθα. Μου είπαν ότι ο προηγούμενος υπουργός απολύθηκε και ότι μία γυναίκα ηθοποιός ανέλαβε τη θέση του.

● Εχετε κάτι να της ευχηθείτε ή να της προτείνετε;

Να διαβάσει τους θεατρικούς μου μονολόγους στο «Ειμ’ ένα λάθος». (γελάει)

Τα βιβλία του Γιαν Φαμπρ, «Είμ’ ένα λάθος – Εφτά θεατρικοί μονόλογοι» και «Νυχτολόγιο 1978-1984», κυκλοφορούν από τις εκδόσεις «νήσος». Θα ακολουθήσουν άλλα τρία «Νυχτολόγια».