Μπροστά στην πολιτική άβυσσο

Η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στην προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής δεν ήταν πολιτικός κεραυνός στο παγκόσμιο χωριό μας.

Για να λάβει χώρα αυτό το μείζον πολιτικό συμβάν (κατά τον Badiou) υπάρχουν και παράγοντες και αιτίες, αλλά αυτό που μας ενδιαφέρει να ερευνήσουμε έγκειται στις πτυχές ή στις όψεις ενός κόσμου μέσα στον οποίο όλοι μας ζούμε. Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Πρώτον, εδώ και δύο αιώνες ο καθολικός κόσμος της πολιτικής και της δημοκρατίας διαμόρφωσε συνθήκες και πραγματολογικές προϋποθέσεις σύμφωνα με τις οποίες η άσκηση της πολιτικής εξουσίας λαμβάνει χώρα εντός «κράτους», δηλαδή εντός πλαισίου νομιμότητας.

Τα συνταγματικά κείμενα και οι επιμέρους εκδηλώσεις και οι εκφράσεις του κράτους δικαίου δεν είναι παρά εξειδικεύσεις του «κράτους», δηλαδή της νόμιμης πολιτικής εξουσίας.

Στην ευρωπαϊκή ήπειρο αλλά και στον τόπο μας, κατά τον εικοστό αιώνα, ζήσαμε ιστορικές εμπειρίες, οι οποίες μας οδήγησαν στη μεθόριο της νομιμότητας κατά την άσκηση της πολιτικής εξουσίας. Η Χάνα Αρεντ ως κορυφαία πολιτική φιλόσοφος και ως πολιτική πρόσφυγας, φωνάζει ότι το σώμα του ανθρώπου είναι το πεδίο της ελευθερίας της έκφρασης.

Δεύτερο σημείο αναφοράς: σε παγκόσμιο επίπεδο ο εκλεγμένος πρόεδρος της Αμερικής Ντόναλντ Τραμπ ανακοινώνει ότι το πολιτικό δόγμα του συμπυκνώνεται στη φράση: «πρώτα η Αμερική». Με άλλα λόγια, ως απόλυτος κυρίαρχος και «ηγεμών» ορίζει τις «πρώτες αρχές» συγκροτήσεως της παγκόσμιας πολιτικής κοινωνίας.

Επειδή όλοι μας δεν είμαστε αφελείς, αλλά έχουμε, έστω και στοιχειωδώς, μελετήσει τα κείμενα του Καντ (του Γερμανού φιλοσόφου του δεκάτου ογδόου αιώνα), αντιλαμβανόμαστε ότι εάν τοποθετηθεί ένα πράγμα (π.χ. η Αμερική) ως η «πρώτη αιτία» της παγκόσμιας Ιστορίας, τότε τα δεινά που θα προέλθουν δεν θα είναι τα δεινά της ευρωπαϊκής ιστορίας του εικοστού αιώνα· θα είναι άλλα και όσα δεν μπορεί κανένας να υπολογίσει.

Η οπισθοχώρηση σχετικά με τις στοιχειώδεις κατακτήσεις του πολιτικού διαφωτισμού κατά τα τελευταία πέντε χρόνια (2010-2015) είναι ραγδαία. Δεν είναι μόνον ο Τραμπ, δεν είναι ο Ορμπαν (Ουγγαρία), δεν είναι οι κοινωνικές και φονταμενταλιστικές δυνάμεις και κινήσεις που αναπτύσσονται σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Είναι το ίδιο το ευρωπαϊκό πνεύμα το οποίο μετατρέπεται σε τεχνοκρατικό. Ο Χέγκελ υποστηρίζει ότι σε μία ιστορική φάση εξέλιξης μιας οντότητας (στην προκειμένη περίπτωση της Ευρωπαϊκής Ενωσης) το απόλυτο πνεύμα που θα κυριαρχήσει θα επιβάλει και την τελική λύση του προβλήματος.

Με άλλα λόγια, η Ευρωπαϊκή Ενωση ως τεχνοκρατική οντότητα, από τη μία, και ο Τραμπ ως Αμερικανός φονταμενταλιστής, από την άλλη, συγκροτούν τη νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων.

Μία τρίτη και τελευταία σημείωση για τον υπουργό Οικονομικών της Γερμανίας, τον Σόιμπλε. Δεν χρειάζεται να ανησυχεί για το βιοτικό επίπεδο του ελληνικού «λαού». Εχουμε πολλά ακόμη περιθώρια «βιοπολιτικών» διεργασιών!

Ως σύνοψη στις σκέψεις που προηγήθηκαν μπορούμε να πούμε τα εξής:

Πρώτον, η παγκόσμια πολιτική κοινωνία εισέρχεται σε νέα ιστορική φάση μετά την εκλογή του Τραμπ. Ο ίδιος ο Τραμπ δεν αποδέχεται το κοσμοείδωλο του πολιτικού διαφωτισμού, της διεθνούς κοινότητας.

Τίθενται υπό αμφισβήτηση όλα όσα πολιτικά επιτεύγματα έγιναν θεσμοί στον καθολικό και παγκόσμιο πολιτικό πολιτισμό.

Δεύτερον, εκείνο το λεπτό σημείο το οποίο δεν μπορεί να θιγεί έχει να κάνει με την ίδια την ανθρώπινη ζωή και την εργασία.

Ζωή και εργασία είναι «πράγματα» τα οποία εμείς οι πολίτες και οι οπαδοί του πολιτικού διαφωτισμού τα θεωρούμε «ανεξαργύρωτα». Ζωή και εργασία είναι «πράγματα» (με τη φιλοσοφική έννοια) τα οποία κανένας Τραμπ δεν μπορεί να τα στερήσει από τους ανθρώπους.

Η ανθρώπινη ιστορία ισορροπεί πάνω σ’ ένα σχοινί, η άβυσσος βρίσκεται κάτω από τα πόδια μας. Γιατί κάθε φορά θα πρέπει ο πολίτης του πολιτικού διαφωτισμού να θέτει τα πολιτικά ερωτήματα ως υπαρξιακές ερωτήσεις για την ίδια την ανθρωπότητα;

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης