Ευρωπαϊκή και γυναικεία ταυτότητα

Η Αγγελική Σιδηρά (Αθήνα, 1938) πολυμεταφρασμένη ποιήτρια (γαλλικά, ισπανικά, γερμανικά, αγγλικά, τουρκικά), με ποιήματά της να έχουν συμπεριληφθεί σε γνωστές ανθολογίες και έχοντας εκπροσωπήσει τη χώρα σε διεθνή ποιητικά φεστιβάλ (Κωνσταντινούπολη 2010, Τολέδο 2015), ενώ πρωτοεμφανίζεται στα σαρανταπέντε της χρόνια με τη Βραχνή ψυχή (1983) φτάνει αισίως στο δωδέκατο ποιητικό της βιβλίο Silver Alert.

Πρόκειται για μια ποιήτρια η οποία είναι συχνά σωματικά παρούσα στο ποίημα, παραμένοντας ανθρώπινη και πάσχουσα στο σύνολο σχεδόν των ποιημάτων της.

Με λόγο συχνά καθημερινό, που έρχεται από μακριά, συγκεκριμένα από τον Γουόρντσγουρθ και τον Γούιτμαν (δεν είναι τυχαίο που η Σιδηρά έχει μεταφράσει την Εμιλυ Ντίκισον) για να φτάσει σε μας στον Γιώργο Ιωάννου και τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, υιοθετεί μια εξομολογητική και άμεση ποιητική γραφή, διατηρώντας μια απόσταση, επιμένοντας σε μια ελεγχόμενη απόγνωση· μια απόγνωση που εξανθρωπίζει τα όντα, που έχουν χάσει οικεία πρόσωπα, «γλυκαίνοντας» και μαλακώνοντας τις βραχνές υποστάσεις και της τραχιές τους −εκ των συμβάντων− επιφάνειες.

Η ποιήτρια παραπέμποντας στο Γκρίζο χρώμα θερμό του Νίκου Φωκά και στον στίχο «όποιος πεθαίνει πεθαίνει πάντα ο Γιώργος Ιωάννου» μας ανοίγει στην ιδιότυπη ποιητική της και στις διαδοχικές της απώλειες. Συγκρατούμε ενδεικτικά το ποίημα «Silver alert II», όπου διαβάζουμε: «Γιατί όποιος και να χάνεται/ πατέρα/ πάντοτε πάλι χάνεσαι κι εσύ» και το ποίημα «Δεύτερη φορά»: «Σήμερα πνίγηκες ξανά!/ Στην παραλία της Λόγγας/ Θα ‘ταν στα χρόνια σου/ ή σχεδόν. Μεσόκοπος,/ “Αγόρι”!».

Στην «Πρόβα θανάτου» μας επαναφέρει στην πρώτη απόπειρα αυτοκτονίας του Καρυωτάκη, που μας έχει στοιχειώσει, όχι μόνο ποιητικά, και στη γνωστή συμβουλή του: «συμβουλεύω όσους ξέρουν κολύμπι να μην επιχειρήσουνε ποτέ να αυτοκτονήσουν διά θαλάσσης», χωρίς όμως ενδεχομένως να αντιλαμβάνεται το βαθύ και σπουδαίο χιούμορ του ποιητή, που γράφει κάτι τέτοιο ενώ βρίσκεται ήδη στον τόπο του θανάτου, για να μας συγκλονίσει, στο καλύτερο κατά τη θεώρησή μας ποίημα «Μητέρα δωρητή σώματος», όπου και διαβάζουμε:

«Αναστημένα σε ξένο πρόσωπο τα μάτια σου/ έκπληκτα γύρω τους κοιτάζουν δίχως μνήμες», για να κλείσει: «Πώς έτσι άσπλαχνα με καταδίκασες, παιδί μου,/ μέσ’ από σένα ν’ αγαπήσω/ όλους αυτούς τους υποψήφιους νεκρούς;/ Πόσες φορές ακόμα/ μαζί τους θα πεθαίνεις λίγο λίγο/ και ύστερα/ σε πόσους τάφους θα κοιμάται το κορμί σου;», ποίημα που θα ζήλευε ο Ισπανός σκηνοθέτης Αλμοδόβαρ, που συμπυκνώνει με δικό του κατακτημένο ποιητικά τρόπο το δράμα της ποιήτριας και που δεν θα έπρεπε να λείπει από τις ποιητικές ανθολογίες και ίσως από τις σχολικές μας αίθουσες.

Η συλλογή κλείνει με την ενότητα «Εβδομάδα των παθών», ενώ έχουν προηγηθεί οι ενότητες «Silver alert», «Omnibus alert», «Amber alert» και τους εξής στίχους: «Ο δικός μου ο νεκρός/ έτσι κι αλλιώς/ δεν πρόκειται ποτέ/ ν’ αναστηθεί», αποκλείοντας την ελπίδα και αφήνοντας την ποιήτρια γειωμένη στον πόνο της ισόβια να σιγοσβήνει, ως μητέρα, ως κόρη και ως σύντροφος.

Η Λένια Ζαφειροπούλου (Αθήνα, 1979) γνωστή λυρική τραγουδίστρια, ποιήτρια και μεταφράστρια, με σπουδές στη Musikhochschule της Στουτγάρδης, στο Guildhall School of Music and Drama και στο National Opera Studio του Λονδίνου, μετά το βραβευμένο πρώτο ποιητικό της βιβλίο Paternoster Square (2012, Πόλις, βραβείο περ. Αναγνώστης) επανέρχεται με διευρυμένο πεδίο στο δεύτερο ποιητικό της βιβλίο υπό τον τίτλο Σκληρό να σκοντάφτεις σε πέτρες.

Με τα μορφολογικά, υφολογικά, γλωσσικά και νοηματικά χαρακτηριστικά του ποιήματος πραγματικά κατασταλαγμένα και διακριτά, η ποιήτρια κινείται, χωρίς ενδεχομένως να το συνειδητοποιεί, με μια μετα-Μπολιβαρική (βλ. το ποίημα το Ν. Εγγονόπουλου) φορά και άνεση, ταυτίζοντας το πρόσωπό της με αυτό του αφηγητή, τοποθετώντας τον πήχη ψηλά.

Με τη δημιουργική βούλησή της να καθορίζει τόσο τη δομή όσο και την αρχιτεκτονική του ποιήματος, «στρέφει προς εαυτόν τα βλέμματα, σαν φίδι στην ουρά του», ενώ ταυτόχρονα παραμένει ανοιχτή και γειωμένη στην ιστορία συσπειρώνοντας τα παρελθοντικά εγκλήματα και τα πολιτισμικά επιτεύγματα με την τρέχουσα χρονική συγκυρία, χωρίς να αποκρύπτει επιπρόσθετα την καλλιτεχνική της φιλοδοξία.

Οι γεωγραφικοί χώροι συγχωνεύονται με τους ιστορικούς χρόνους και με συγκεκριμένα πρόσωπα τείνοντας προς τον σχηματισμό μιας μυστικής-ρευστής ένωσης, προβάλλοντας το όραμά της για ένα σύνθετο καλλιτεχνικό δημιούργημα. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για μια συνεχή προβολή στον χρόνο, ένα ταξίδι στο μέλλον που φέρει μαζί του όσα έχουν μετατραπεί σε παρελθόν, αντιπαραθέτοντας συχνά τα αντίθετα και βιώνοντάς τα διαδοχικά με τραγικό ή ευχάριστο τρόπο.

Ετσι, ποιήματα, πεζά και θεατρικές μινιατούρες συνυπάρχουν ως μέρη δένοντας σε ένα όλο που υπηρετεί τα επιμέρους και με μια ενιαία αφηγηματική φωνή τολμούν να αναμετρηθούν με τρόπο περιπετειώδη, αγωνιώδη αλλά και ειρωνικό με την ευρωπαϊκή ταυτότητα που παραμένει πλούσια, δύσκολη και αινιγματική στη διαρκή μεταλλαγή της.

Ετσι, συναντούμε ποιήματα για τους πρόσφυγες που καμιά ακτή δεν τους θέλει, με τον Ιπτάμενο Ολλανδό που αδυνατεί να προσαράξει οπουδήποτε παρόντα, σκέψεις πάνω στον poeta vates (ποιητή προφήτη) Τσέχοφ, φαντασίες πάνω στον Αμλετ, ένα άλλο τέλος για το παραμύθι Χένσελ και Γκρέτελ, βιβλικές παραβολές, άναρθρους μονολόγους ενός Ιώβ του καιρού μας, μια ποιητική αναδρομή στην ιστορία της Γερμανίας κ.ά.