Θα ήταν περίεργο, και κοινωνιολογικά και πολιτισμικά παράδοξο, αν η πολυεπίπεδη και πολύπλευρη κρίση που μαστίζει τις σύγχρονες κοινωνίες δεν είχε τον καταστροφικό της αντίκτυπο και στον δημιουργικό χώρο της τέχνης.
Κάποιες σύντομες επισημάνσεις θα βοηθούσαν ίσως να συνειδητοποιηθεί βαθύτερα, και στην περίπτωση αυτή, η διαβρωτική ορμή της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης και να εμφανιστεί καθαρότερα μπροστά μας η όλη εικόνα της καταστροφικής της παρουσίας.
Από την αρχαιότητα ακόμη, φιλοσοφία, τέχνη και τεχνολογία είναι πολλαπλώς αλληλοσυσχετιζόμενες έννοιες και ενεργήματα, που σίγουρα παρουσιάζουν, διαχρονικά, σημαντικές αλλαγές και διαφοροποιήσεις, ιδιαίτερα αναφορικά με την αξιολόγησή τους αλλά και με το ίδιο τους το αξιακό περιεχόμενο.
Πέρα βέβαια από τις όποιες συσχετίσεις, υπάρχει πάντα η υπερκείμενη φιλοσοφική θεώρηση της τέχνης και της τεχνολογίας, όπως επίσης και μια σαφέστατη εννοιολογική συγγένεια τέχνης, τεχνικής και τεχνολογίας.
Ιδιαίτερα επίσης σημαντικό είναι να τονιστεί η καθαρά υποστηρικτική δράση της τεχνολογίας προς την τέχνη, κατά την αρχαιότητα, σε αντίθεση με την πολύ πιο σύνθετη, συχνά ευτελιστική, αποδομητική και αισθητικά καταστροφική της δράση, στη σύγχρονή μας τεχνοκρατικά δομημένη εποχή.
Ηδη λοιπόν από τις απαρχές του δυτικού πολιτισμού, φιλοσοφία και τέχνη συνοδοιπορούν στον δύσβατο δρόμο της αποκάλυψης της αλήθειας.
Εχοντας, εξάλλου, ως αντικειμενικό τους σκοπό το μεταφυσικά νοηματοδοτημένο καθολικό, όπως αυτό προβάλλεται, λεκτικά και αισθητικά, μέσα από το επιμέρους, προβάλλουν συγχρόνως και μια εδραιωμένη αξιακή παρουσία, διόλου φτηνή και αγοραία.
Οι αισθητικές αξίες, όπως και η συζήτηση, αποδοχή ή και απόρριψή τους, βρίσκονται σε άμεση αλληλεπίδραση, την περίοδο αυτή, με τις κοινωνικοπολιτικές, θρησκευτικές και λατρευτικές προκείμενες, ενώ δεν έχουν ακόμη υποβαθμιστεί ή πλήρως ευτελιστεί μέσα σε μια τεχνοκρατούμενη και αγοραία κοινωνία.
Η τεχνολογία επίσης, από τη μεριά της, διαμεσολαβώντας, την περίοδο αυτή, μεταξύ φύσης και ανθρώπινων αναγκών, προβάλλει πρωτίστως τεχνικές, εργαλειακές αξίες, που άμεσα σχετίζονται με απαραίτητες ανθρώπινες ανάγκες –ακόμη και ψυχαγωγικές και λατρευτικές– που δεν δημιουργούνται και δεν επιβάλλονται τεχνηέντως μέσα από αγοραία καταναλωτικά πρότυπα.
Ετσι, η τεχνολογία στηρίζει, την περίοδο αυτή, την καλλιτεχνική δημιουργία, ικανοποιώντας ατομικές και κοινωνικές ανάγκες που κρίνονται απαραίτητες στην αναζήτηση της παρουσίας της ανθρώπινης ευδαιμονίας.
Στη σύγχρονη τώρα εποχή μας, η φιλοσοφία –έχοντας συρρικνωθεί σε μια γλωσσολογία (λογική ανάλυση της γλώσσας) ή μια αυστηρή φιλοσοφία της επιστήμης, στην καλύτερη περίπτωση– έχει υποβαθμιστεί σε ένα δύσχρηστο και για πολλούς άχρηστο δεκανίκι.
Στο πλαίσιο αυτό και μέσα σε έναν πολιτισμό της «ταχυκουλτούρας», με τη συνακόλουθη έλλειψη χρόνου, αλλά και τη σχετικοποίηση και τη μονομερή εξειδίκευση, η κριτική σκέψη, ο στοχασμός και ο αναστοχασμός πάνω στα σημαντικά ζητήματα του βίου και στα επιτεύγματά του χάνουν την ουσία τους και τη δημιουργική τους ζωντάνια.
Οι παραπάνω επισημάνσεις, για τον ρηχό ρόλο που η σύγχρονή μας εποχή επιφυλάσσει στη φιλοσοφία, δεν έχουν αφήσει ανεπηρέαστη την τέχνη και την ουσία της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Στην τέχνη, συχνότατα κάτω από έναν διαφημιστικό καταναγκασμό, η σύγχρονη επιφανειακή και καταναλωτική θεώρησή της εκφράζεται με την υποβάθμιση των δημιουργημάτων της σε απλά προϊόντα καταναλωτικού φετιχισμού –τόσο με την ηθολογική του όσο, υπόρρητα, και με τη σεξουαλική του σημασία– και πρόσκαιρης ανούσιας αισθητικής απόλαυσης.
Η τεχνολογία, από τη μεριά της, πέρα από την αδιαμφισβήτητη συνεισφορά της στη σύγχρονη ανθρώπινη ευημερία, κατασκευάζει καθημερινά και προωθεί διαφημιστικά όλο και περισσότερες ανάγκες, άχρηστες τις περισσότερες φορές και αποπροσανατολιστικές, κράχτες μιας όλο και πιο εφήμερης, επιφανειακά και καταναλωτικά βιωμένης, κενής περιεχομένου ευτυχίας.
Στον σύγχρονο αυτό ανούσιο και ανίερο δρόμο τού «anything goes», η ραγδαία ανάπτυξη της ψηφιακής τεχνολογίας, του διαδικτύου και της εικονικής πραγματικότητας μας οδηγούν σήμερα στη συχνά παράνομη αντιγραφή ή αναδημιουργία εικόνων, ήχων, μουσικής ή και ολόκληρων κινηματογραφικών έργων.
Σε έναν κόσμο που ως κινητήρια δύναμή του έχει το φαντασιακό μιας ανούσιας, εφήμερης καταναλωτικής ευτυχίας, η κατάσταση αυτή δεν αδικεί μόνο τον καλλιτεχνικό δημιουργό, αλλά προσβάλλει και την ουσία του πρωτότυπου έργου, αντικαθιστώντας το πραγματικό με το αντίγραφό του.
Είναι σημαντικό να θυμηθούμε ίσως εδώ τον Πλάτωνα και την έννοια της τέχνης ως αντιγραφής σε ένα κατώτερο επίπεδο πραγματικότητας, με τα αντίγραφα «τριττά απέχοντα του όντος» («Πολιτεία», 599a). Και βέβαια, παρενθετικά, ο Πλάτων δίνει ιδιαίτερη παιδαγωγική σημασία στην τέχνη, χωρίς ωστόσο διόλου να απορρίπτει την οντολογία και γνωσιολογία της. Ετσι λοιπόν επιστρέφουμε στην άρρηκτη, μεταφυσικά εδραιωμένη σχέση τέχνης και αλήθειας.
Η μεταφυσικά αυτή εδραιωμένη σχέση τέχνης και αλήθειας έχει σήμερα ανεπανόρθωτα διαρραγεί. Ενόσω ο φιλοσοφικός στοχασμός και αναστοχασμός παραγκωνίζονται, ατονούν ή πελαγοδρομούν και η ανεξέλεγκτη καταναλωτικά προσανατολισμένη τεχνοεπιστήμη, αντί προς την ευεργεσία, αφιονισμένα καλπάζει, όλο και πιο συχνά, προς την καταστροφή, η τέχνη, όπως και κάθε άλλη πολιτική μας δράση, θα συμπλέει δυστυχώς με την εξαπάτηση, τη γρήγορη προβολή και την εμπορευματοποίηση, τον σοκαριστικό εντυπωσιασμό, την ευτέλεια, την ασέβεια και την κακοτεχνία ενός ανεξέταστου βίου, με ανεξέταστα και τα έργα του.
*καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ
