Από τη βιομηχανία στην τέχνη

Με βασικό ατού την Iστορία, αλλά και τις αναθερμασμένες ελπίδες για ένα καλύτερα δομημένο περιβάλλον, η Ελευσίνα μπαίνει δυνατά στην κούρσα της διεκδίκησης της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης για το 2021.

Το πάγιο αίτημα για παραχώρηση της παράκτιας ζώνης, που ανήκε στο Λιμενικό Ταμείο και παραχωρείται στον δήμο με πρόσφατη κυβερνητική επιλογή, αλλάζει τα δεδομένα. Η ανάδειξή της θα αποκαταστήσει τη διαταραγμένη σχέση της πόλης με τη θάλασσα.

Για δύο χιλιετίες, από το 1600 π.Χ. ώς το 400 μ.Χ., η Ελευσίνα ήταν μία από τις πέντε πόλεις της αρχαιότητας όπου λάμβαναν χώρα τα Μυστήρια. Ηταν τελετές που αποσκοπούσαν στη συμφιλίωση με τον θάνατο, με τρόπο που δεν είναι γνωστός.

Η ονομασία της πόλης έγινε ευρύτερα γνωστή μέσα από έργα του Αισχύλου, αλλά απαντάται για πρώτη φορά στον ορφικό ύμνο «Δήμητρος θυμίαμα».

Προέρχεται από το ρήμα ελεύθω (έρχομαι) και δηλώνει τον ερχομό ενός σημαντικού γεγονότος, όπως η έλευση της Μητέρας Γης, που για την αρχαιότητα είναι η θεά Δήμητρα.

Με βάση τον ομηρικό ύμνο, ο Αδης, με τη συγκατάθεση του Δία, άρπαξε τη θυγατέρα της, την Περσεφόνη, όταν εκείνη έπαιζε με τις Ωκεανίδες.

Η Δήμητρα πήγε στον Ηλιο και τον παρακάλεσε να την πληροφορήσει για την τύχη της κόρης της. Ο Ηλιος ομολόγησε την αλήθεια, η θεά οργίστηκε με τον Δία και δεν επέστρεψε στον Ολυμπο.

Μεταμορφώθηκε σε ηλικιωμένη γυναίκα, περιπλανήθηκε σε πόλεις και αγρούς, άγνωστη ανάμεσα στους ανθρώπους.

Κατέληξε στην Ελευσίνα και κάθισε στο «Καλλίχορον φρέαρ», κοντά σε έναν βράχο που ονομάστηκε αργότερα «Αγέλαστος Πέτρα».

Εκεί τη βρήκαν οι κόρες του βασιλιά Κελεού και η θεά, αποκρύπτοντας την ιδιότητά της, ζήτησε να μεγαλώσει ένα παιδί.

Η θλίψη για την κόρη της την οδήγησε στην απόφαση να μην αφήσει να καρπίσει η γη και έτσι ο Δίας αναγκάστηκε να επιστρέψει την Περσεφόνη, που πλέον έμενε έξι μήνες με τη μητέρα της και τους υπόλοιπους στον Αδη.

Την ιστορική περίοδο της ακμής διαδέχθηκαν όμως δεκατέσσερις αιώνες αφάνειας. Η πόλη μνημονεύεται πάλι μόλις το 1827, όταν είχε μόλις 250 κατοίκους και σιγά σιγά άρχισε να εξελίσσεται σε περιοχή εμπορικών δραστηριοτήτων.

Το ποιοτικό άλμα ωστόσο συνδυάστηκε με δύο σημαντικά έργα: το σιδηροδρομικό δίκτυο (1884) και τη διάνοιξη του Ισθμού της Κορίνθου (1880-1893).

Το πρώτο βήμα για τη μετέπειτα βιομηχανική ανάπτυξη της Ελευσίνας αλλά και του Θριάσιου πεδίου έγινε το 1875, με το Σαπωνοποιείο Χαριλάου.

Ιδρυτές του ήταν οι αδελφοί Λύσανδρος και Εμμανουήλ με καταγωγή από το Γαλάτσι της Ρουμανίας.

Εφτασαν στην Ελευσίνα έχοντας πληροφορίες πως υπάρχουν οικοτεχνίες σαπουνιού, τις οποίες πέτυχαν να ενώσουν και να στήσουν την πρώτη βιοτεχνία της περιοχής.

Εκαναν επίσης σωστή εκτίμηση των δυνατοτήτων του λιμανιού της πόλης, από όπου τα εμπορεύματα μπορούσαν εύκολα να φτάσουν στη Σύρο και τον Πειραιά, τα δύο κυρίαρχα οικονομικά κέντρα της εποχής.

Αργότερα, με τη διάνοιξη της διώρυγας Κορίνθου, έφταναν ώς την Πάτρα και το εξωτερικό, όπου ο «Σάπων Ελευσίνος» ανταγωνιζόταν στα ίσια αυτόν της Μασσαλίας.

Η ετήσια παραγωγή έφτανε τους 600 τόνους, από τους οποίους οι 170 διοχετεύονταν σε διάφορες πόλεις της Μεσογείου.

Η ακμή της επιχείρησης σημειώθηκε από το 1895, όταν τα ηνία της είχε πλέον αναλάβει ο Επαμεινώνδας Χαρίλαος, που είχε σπουδάσει χημικός σε Γαλλία και Γερμανία.

Επί των ημερών του το σαπωνοποιείο επεκτάθηκε και αναπτύχθηκε παρ’ όλο που κάποια στιγμή απέκτησε ανταγωνιστή, ο οποίος όμως γρήγορα έβαλε λουκέτο.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, με συνεταίρο τον Νικόλαο Κανελλόπουλο, τον μετέπειτα ιδρυτή της τσιμεντοβιομηχανίας «Τιτάν», το μετέτρεψαν σε ελαιουργείο, που έφτασε να απασχολεί περίπου 250 εργαζόμενους.

Ηταν η εποχή που η Ελευσίνα άρχισε να μπαίνει δυναμικά στην κούρσα της βιομηχανικής ανάπτυξης, η οποία κορυφώθηκε μετά τον εμφύλιο πόλεμο, αλλά δυστυχώς συνοδεύτηκε από ανεξέλεγκτη λειτουργία μικρών και κυρίως μεγάλων μονάδων, που υποβάθμισαν το περιβάλλον και έδωσαν στην Ελευσίνα το προσωνύμιο «ελληνική Ρουρ».

Στο παραλιακό μέτωπο της Ελευσίνας, σε μήκος μόλις 12 χλμ., λειτουργούσαν δύο χαλυβουργικές μονάδες, δύο ναυπηγεία, δύο εργοστάσια παραγωγής τσιμέντου, δύο διυλιστήρια, που αντιπροσώπευαν το 50% της βαριάς βιομηχανίας της χώρας.

Το νέφος χτυπούσε «κόκκινο» και ο κόλπος της Ελευσίνας, όπου κατέληγαν τα βιομηχανικά απόβλητα, ήταν πλέον νεκρός από θαλάσσια ζωή.

Η αντίστροφη μέτρηση της αποβιομηχάνισης ξεκίνησε από τη δεκαετία του 1980 με το κλείσιμο των πρώτων μεγάλων μονάδων.

Τα «κουφάρια» των εργοστασίων «Βότρυς», «Κρόνος», «Ρετσινάδικο», «Νέζη» και «Ελαιουργική» αποκαλύπτουν τις παλιότερες εποχές ανάπτυξης.

Το Ελαιουργείο είχε και εδώ την πρωτιά, στα… λουκέτα αυτή τη φορά.

Στη δεκαετία του 1960 σταμάτησε τη λειτουργία του και πέρασε λόγω χρεών στην Εθνική Τράπεζα, που δεν κατάφερε να το εξυγιάνει και έτσι άρχισε η κατάρρευση.

Χάρη στους δυναμικούς δημάρχους της Ελευσίνας, το ακίνητο, με συνολική επιφάνεια 10 στρέμματα, πέρασε στον δήμο, που επέλεξε να το ανακαινίσει με έναν ιδιαίτερο τρόπο.

Οι πέτρινοι τοίχοι διατηρήθηκαν όπως είχαν παραληφθεί και δημιούργησαν ένα εντυπωσιακό σκηνικό που περιβάλλει τους υπόλοιπους χώρους, που προστέθηκαν με πολύ σεβασμό στο περιβάλλον και την ιστορία του τόπου.

Με το ίδιο πνεύμα ανακαινίστηκε το παλιό Διοικητήριο, το οποίο λειτουργεί ως πολιτιστικό κέντρο και φιλοξενεί διοργανώσεις που φέρνουν την Ελευσίνα στην πρωτοπορία της δημιουργίας.

Δεν είναι τυχαίο που αναδείχθηκε σε σημείο αναφοράς για τα Αισχύλεια, τις πολιτιστικές εκδηλώσεις που ξεκίνησαν πριν από 42 χρόνια.

1. Τα Ελευσίνια

Τα Μικρά Ελευσίνια λάμβαναν χώρα τον μήνα Ανθεστηριώνα (μέσα Φεβρουαρίου-μέσα Μαρτίου), όταν η Περσεφόνη ανέβαινε από τον Αδη, και στην ουσία ήταν προετοιμασία και εξαγνισμός για τα Μεγάλα Ελευσίνια του μήνα Βοηδρομιώνα (μέσα Αυγούστου-μέσα Σεπτεμβρίου), με την επιστροφή της στον Κάτω Κόσμο. Ακολουθούσαν ώς τα μέσα Οκτωβρίου τα Θεσμοφόρια, η μεγαλύτερη γιορτή που γινόταν προς τιμήν της Δήμητρας.

2. Πρώτοι στην Αντίσταση

Η Ελευσίνα, λόγω του λιμανιού και κυρίως του στρατιωτικού αεροδρομίου της, βομβαρδίστηκε πολλές φορές από τους Γερμανούς. Στην Κατοχή όμως από τους κατοίκους της συγκροτήθηκε η πρώτη αντάρτικη ομάδα, που έδρασε στα Δερβενοχώρια.

3. Συνδετικός κρίκος

Το Ελαιουργείο είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην Ελευσίνα και τη Θεσσαλονίκη. Ο δραστήριος Επαμεινώνδας Χαρίλαος είχε επεκτείνει την πολυσχιδή επιχειρηματική του δράση και στη Θεσσαλονίκη, όπου το 1919 με την οικοδομική του εταιρεία δημιούργησε τον προσφυγικό συνοικισμό που φέρει το όνομά του.