Την ερχόμενη Δευτέρα ο Αντρέι Μακίν θα συναντήσει τον Φρανσουά Ολάντ. Πριν από ενάμιση μήνα αυτός ο αλλοτινός Σοβιετικός πολίτης, που μεγάλωσε στη Σιβηρία και έχει γράψει το σύνολο των 18 μυθιστορημάτων του στα γαλλικά, εκλέχτηκε μέλος της πολύ κλειστής Γαλλικής Ακαδημίας.
Είκοσι ένα χρόνια νωρίτερα, το 1995, τιμήθηκε με τα κορυφαία γαλλικά λογοτεχνικά βραβεία, το Γκονκούρ και το Μεντισίς, για το μυθιστόρημά του «Η γαλλική κληρονομιά» (Φυτράκης). Και το 1987 εγκαταστάθηκε χωρίς χαρτιά στο Παρίσι και ζήτησε λίγο αργότερα πολιτικό άσυλο.
Εχοντας πίσω του αυτή τη μεγάλη διαδρομή, εξακολουθεί στα 59 του να σκέφτεται με όρους υπαρξιακούς και φιλοσοφικούς τη συνθήκη του ανθρώπου στην εποχή της κρίσης. Ωστόσο, σήμερα που βρίσκεται στην Αθήνα, μιλά την ψυχρή γλώσσα του πολιτικού ρεαλισμού για τους πρόσφυγες που χτυπούν την πόρτα της Ευρώπης και υποστηρίζει σθεναρά ότι το πρόβλημα θα πρέπει να λυθεί στη Συρία.
Πώς εξηγείτε, τον ρωτήσαμε, το γεγονός ότι Αραβες μετανάστες δεύτερης γενιάς με γαλλική υπηκοότητα επιστρέφουν στην Ανατολή και γίνονται μαχητές του ISIS; Η απάντησή του ήταν δηκτική:
«Τι νομίζετε πως έχει να προσφέρει η σημερινή Δύση σ’ αυτά τα παιδιά; Ποιο όνειρο; Ποια προοπτική; Μην ξεχνάτε ότι επιπλέον έχουν ενσωματώσει τη συνθήκη του αιώνιου θύματος. Σ’ αυτό ευθύνεται και η ιδεολογία των αριστερών που επέμεναν να εξηγούν τα πάντα με βάση το γαλλικό αποικιοκρατικό παρελθόν, αντί να τους ενθαρρύνουν να ενταχθούν στη γαλλική κοινωνία αφού διαθέτουν και το πλεονέκτημα της γαλλικής γλώσσας. Και τότε εμφανίζεται μια άλλη ελκυστική ιδεολογία, που τους υπόσχεται ένα δοξασμένο μέλλον.
Στην Ανατολή, ο θυματοποιημένος ανθρωπάκος απ’ τα προάστια θα μπορέσει να κερδίσει τον σεβασμό ως “σαχίντ”, μάρτυρας! Ενώ στη Δύση δεν του προτείνουν άλλο από το να γίνει καταναλωτής».
Σ’ αυτή λοιπόν τη συνθήκη της πολύπλευρης κρίσης που βιώνουμε σήμερα, ποιο μπορεί να είναι το στοίχημα για έναν συγγραφέα; «Να είναι απλός. Να υπογραμμίζει πως η ανθρώπινη υπόσταση δεν εξαντλείται σε ένα κομμάτι θνητής σάρκας και σε μια κοινωνική θέση.
Η κρίση οδηγεί στην έκπτωση του υποκειμένου, στον ευνουχισμό του, στην εξαθλίωσή του, στη χρησιμοθηρική αντιμετώπισή του. Ομως ο άνθρωπος είναι κάτι πέρα απ’ αυτά. Είναι μια ψυχή. Αυτή η αναντικατάστατη οντολογική διάστασή του είναι η μόνη πάνω στην οποία μπορεί να βασιστεί μια πραγματική κοινότητα -και όχι επικοινωνία- μεταξύ των ανθρώπων. Αλλιώς θα υποκύπτουμε πάντα στον πόλεμο».
Ο Μακίν αγαπά τη λέξη «ψυχή», επειδή «ξεφεύγει από κάθε ετικέτα, κοινωνική, επαγγελματική, φυλετική κ.ά.». Και παίρνει φωτιά όταν μιλά για τον ρόλο της λογοτεχνίας, η οποία άλλωστε είναι παρούσα στα περισσότερα βιβλία του, με παραδείγματα σχετικά με τους Ρώσους και τους Γάλλους κλασικούς.
Στο μυθιστόρημά του «Η ζωή ενός άγνωστου άντρα» (Καστανιώτης 2014, μτφρ. Αγγελική Σιγούρου), ο συγγραφέας πρωταγωνιστής του στέκεται πολύ κριτικά απέναντι στο σινάφι των γαλλικών γραμμάτων «με τις παριζιάνικες ιστοριούλες τους για τα κρεβατώματα και τις καταθλίψεις». Είναι γεγονός, πρόσθετε εχθές, ότι «η λογοτεχνία δεν παίζει τον κομβικό ρόλο που έπαιζε στην εποχή του Μπαλζάκ.
Σήμερα ο κόσμος χρησιμοποιεί διαφορετικές γλώσσες για να διαδίδει ιδέες. Δεν ενδιαφέρεται να πάει στο βάθος των πραγμάτων αλλά να “δικτυωθεί” όσο το δυνατόν ευρύτερα. Ομως ακριβώς γι’ αυτό θεωρώ πως πρέπει να παλέψουμε σκληρά για να διαφυλάξουμε την ιερότητα της λογοτεχνίας. Eννοώ τη λογοτεχνία που έχει αναστοχαστική διάσταση (αυτήν που εμποδίζουν τα ΜΜΕ), τη λογοτεχνία που θέτει τα μεταφυσικά και τα μεγάλα ερωτήματα: για τη σχέση του ανθρώπου με τον θάνατο, με τον θεό, για την ευθύνη του απέναντι στον “άλλο”».
Αυτός ο «άλλος» είναι ο Σοβιετικός πολίτης, σε πολλά βιβλία του Μακίν. O ίδιος καταδικάζει μεν το σταλινικό καθεστώς αλλά συχνά καταξιώνει τη στάση των απλών «Σοβιετικών ανθρώπων». Οπως στο «Η μουσική μιας ζωής» (Φυτράκης 2004, μτφρ. Χρ. Σπυριδάκη) ή στο σχετικά πρόσφατο «Η ζωή ενός άγνωστου άντρα», όπου δικαιώνει τη στάση πολλών βετεράνων του Β’ Π.Π.
Επίσης, στο μυθιστόρημα «Η γαλλική κληρονομιά», που τον καθιέρωσε στον δυτικό κόσμο (βραβείο Μεντισίς εξ ημισείας με τη «Μητρική γλώσσα» του Βασίλη Αλεξάκη). Εκεί ανατρέχει στη μύησή του στη γαλλική κουλτούρα, αλλά κάνει και μια τοιχογραφία των ακραίων συνθηκών ζωής στη Σιβηρία όπου μεγάλωσε. Τότε ήταν νωπές ακόμα οι μνήμες από τα γκουλάγκ και τις σταλινικές διώξεις, όμως, όπως γράφει, υπήρχε και μια ζεστασιά μεταξύ των ανθρώπων.
«Κατηγορώ» για τους «παγκόσμιους χωροφύλακες»
Οταν ο Αντρέι Μακίν είχε ζητήσει πολιτικό άσυλο στη Γαλλία, το πήρε γρήγορα, αλλά για πολλά χρόνια η Γαλλία αρνιόταν να του δώσει γαλλική υπηκοότητα. Μέχρι που βραβεύτηκε ως συγγραφέας… Πώς αισθάνεται λοιπόν σήμερα για τους χιλιάδες πρόσφυγες που ζητούν άσυλο στην Ευρώπη;
Από ανθρωπιστική άποψη, δεν τίθεται θέμα. Είναι αδέλφια μας. Και έτσι τους βλέπω φιλοσοφικά και ηθικά. Ομως πρέπει να σκεφτόμαστε και ρεαλιστικά. Η Γαλλία έχει έξι εκατομμύρια ανέργους. Πώς να τους αφομοιώσει;
Δεν μιλούν καν γαλλικά. Πού θα τους στεγάσει. Είναι αξιοπρεπής η ζωή τους στα παραπήγματα; Αυτό ονειρεύονται; Να γίνουν κλοσάρ στη Δύση; Το κύριο επιχείρημα είναι ότι ο Ασαντ τους σκοτώνει και ο ISIS επίσης.
Ομως ας σκεφτούμε ποιος είναι ο Ασαντ. Τον αποκαλούμε “τέρας”, αλλά τότε γιατί τον είχε υποδεχτεί ο πρόεδρος της Γαλλικής Δημοκρατίας; Γιατί του είχε κάνει την ύψιστη τιμή να τον καλέσει στον εορτασμό της 14ης Ιουλίου; Ηταν άραγε δημοκράτης, τότε, ο Ασαντ; Κι αν αναγνωρίσουμε ότι είναι πράγματι τέρας αφού έχει πνίξει τους αντιπάλους του στο αίμα, τι είναι οι Αμερικανοί όταν στέλνουν φονικό στρατό στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ, στη Λιβύη ή στη Συρία; Γιατί εκείνος είναι “τύραννος”;
Γιατί ήταν “τύραννοι” ο Σαντάμ και ο Καντάφι, ενώ αυτοί είναι “δημοκράτες”; Γιατί κρίνουμε τις ίδιες ενέργειες με διαφορετικά μέτρα και σταθμά; Κατά την άποψή μου, ο Αμερικανός πρόεδρος θα έπρεπε να κληθεί στο Διεθνές Δικαστήριο για την επέμβαση των ΗΠΑ στο Ιράκ. Γενικώς οι ΗΠΑ έχουν αναλάβει ρόλο παγκόσμιου χωροφύλακα και συντηρούν τον διχασμό των κοινωνιών χιλιάδες μίλια μακριά τους.
Οι πρόσφυγες αυτοί που μας έρχονται από τη Συρία και το Ιράκ ζούσαν εδώ και καιρό με drones πάνω από τα κεφάλια τους – ήμουν εκεί δυο χρόνια πριν ξεσπάσει ο πόλεμος και ξέρω. Κι ο χειριστής του drone αποφάσιζε από την οθόνη αν οι άνθρωποι που παρακολουθούσε είναι ισλαμιστές ή όχι.
Οταν θέλουμε να κρίνουμε τα όσα συμβαίνουν στην επικαιρότητα, οφείλουμε να βλέπουμε και την ιστορική διάσταση των πραγμάτων. Κι εσείς στην Ελλάδα, σκεφτείτε τις επεμβάσεις των ΗΠΑ στο παρελθόν, και πείτε τους να ασχοληθούν με τα δικά τους, με όλους αυτούς τους φόνους των Αφροαμερικανών και τόσα άλλα…
Κατά την άποψή μου λοιπόν, οι Σύροι και οι Ιρακινοί θα προτιμούσαν να ζουν ειρηνικά στον τόπο τους. Χρειάζεται δηλαδή να αλλάξει η κατάσταση εκεί. Αυτό νομίζω πως προσπαθεί να διορθώσει ο Πούτιν.
