«Δικαιωμάτων» συνέχεια

Προφανώς η συζήτηση για τα ανθρώπινα «δικαιώματα» δεν σταμάτησε στην «εποχή» του Μαρξ (βλ. «Η Εφημερίδα των Συντακτών», 14.4.2016). Ετσι, λοιπόν, συνεχίζουμε…

Κάθε μορφή εξουσίας, για να μπορεί να οικοδομεί συγκεκριμένες σχέσεις εξουσιαστών και εξουσιαζομένων, εφαρμόζει τη γνώριμη ιστορικά αρχή «cujus regio, ejus classification». Ετσι, οποιαδήποτε μορφή ταξινόμησης που εξαιρεί προς τα πάνω τους εξουσιαστές και προς τα κάτω συνωθεί τους εξουσιαζόμενους προσδιορίζει κοινωνικά κάθε λογής ρατσισμό, παλαιότερο και σύγχρονο.

Αν μείνουμε στα δικά μας, θα ξεκινούσα από την «πολιτική της διαφοράς» και το συναφές ερώτημα αν αυτή ευνοεί ή στομώνει την ευστοχία μιας εναλλακτικής πρακτικής. Αν δηλαδή ο αυτοπεριορισμός στο περίγραμμα της «διαφοράς» συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας πραγματικότητας, υπαρκτής όσο και «εικονικής», που θα προσφέρει νέα ερεθίσματα για τη διαχείριση της «ετερότητας» ως μιας ιστορικά νέας κοινωνίας στη θέση της θνήσκουσας.

Ακόμη πιο χειροπιαστά, αν οποιαδήποτε κριτική στάση επαγγέλλεται τη χειραφέτηση ως αναντικατάστατη αξία των δικαιωματούχων της «διαφοράς». Με την προϋπόθεση αυτή η στάση να υπερβαίνει την «τοπικότητα» και τη σύμ­φυτη πολιτιστική «ιθαγένεια» που αυτή μορφοποιεί. Επιπλέον, να αποτρέπει τη διολίσθηση σε πρακτικές νεορατσισμού που τον φόβο της «εξομοίωσης» τον μετασχηματίζουν σε έπαινο της «διαφοράς». Γιατί πράγματι, με χίλιους τρόπους, οι ρυθμιστές των ταξινομητικών «μητρώων» υποθάλπουν τη διαδικασία το «δικαίωμα στη διαφορά» να ευτελίζεται σε «περιχαράκωση στη διαφορά».

Συνεχίζω με τους προβληματισμούς του καιρού μας και του προσεχούς μέλλοντος. Οδηγούμαστε στους τρόπους σύζευξης «κοινωνικών δικαιωμάτων» και «πολιτικών δικαιωμάτων». Πρόκειται για την ίδια ανάγκη συγκοινωνούντων δοχείων που προανέφερα, σύμφωνα άλλωστε με την ιστορική παράδοση της ενιαίας παρουσίασης των «δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη».

Προφανώς, η «πολιτική λογική» οριοθετεί ένα αρκετά περιορισμένο δικαιοπρακτείν τυπικών δικαιωμάτων, με δεδομένη την υφιστάμενη κρατική εξουσία. Οταν δηλαδή δεν λαμβάνει υπόψη της την «κοινωνική λογική» και τη χειραφέτηση του όντος από κάθε λογής περιορισμό των ικανοτήτων του και συναφώς από κάθε μηχανισμό διαιώνισης της αναπηρίας του.

Για τούτο ο υποτιθέμενος «κατάλογος» των δικαιωμάτων είναι πάντα ανοιχτός. Και σε κάθε περίπτωση αφορά τον εκάστοτε τρόπο κατανόησης της αξιοπρεπούς αναπαραγωγής του ανθρώπου ως κοινωνικού όντος.

Στον προσιτό ιστορικό ορίζοντα του καιρού μας τον ανάγει σε φορέα δικαιωμάτων τόσο του εργάσιμου όσο και του υπό διάθεση χρόνου. Εννοώ τη «διασφάλιση» της ύπαρξής του απέναντι σε ένα καθεστώς αναγκαιότητας που να μην καθίσταται περισσότερο δυσβάσταχτο σε συνθήκες ανεργίας, «ελαστικού» ωραρίου, πλημμελούς ασφάλισης, ισχνής σύνταξης και γενικευμένης εξαθλίωσης. Με αναφαίρετο δικαίωμα τη διεκδίκηση της μείωσης του χρόνου εργασίας, χωρίς την ελάττωση του εισοδήματος.

Και συνακόλουθα με την επαύξηση του διαθέσιμου χρόνου, χωρίς αντίστοιχα αυτός να λογίζεται δαπανηρός ή περιττός. Σ’ αυτήν την ανάδραση «κοινωνικών δικαιωμάτων»-«πο­λιτικών δικαιωμάτων» αποκτά επιπλέον μια νέα δυναμική ό,τι συνάπτεται με το κοινωνικό φύλο, την ηλικία, την εκπαίδευση και την επιμόρφωση, την πληροφόρηση και την ψυχαγωγία, την υγεία, το περιβάλλον.

Αλλά και με τη δημιουργία, την άμυνα στη συμβολική βία, τα αντισώματα στην «τηλεξουσία», την απόκρουση της καταστολής, την απομάκρυνση από τα καταναλωτικά πρότυπα, την «άμεση δημοκρατία», την «επικοινωνιακή επάρκεια» ανάμεσα στους πλανητικούς κόσμους κ.λπ.

Ολοένα πάντως θα εδραιώνεται η βεβαιότητα ότι τα «κοινωνικά δικαιώματα» αποτελούν έννοια γένους. Δηλαδή, κανονιστική αξία απέναντι στα «δικαιώματα του πολίτη» που ως έννοια είδους αφορούν την εφαρμογή τους στο πεδίο των πολιτικών θεσμών.

Για τούτο, παρά τις εντεινόμενες, κάποτε και πιο «εκλεπτυσμένες» μορφές καταπίεσης, θα δίδονται και στα χρόνια που έρχονται νέα ερεθίσματα για να εκφράζεται η «dignitas hominis», εντός και εκτός της Γης. Ως παραχώρηση και πάντως μερική κατάκτηση των εξουσιαζόμενων μπορεί να εκτιμηθεί ο πολλαπλασιασμός των «Ανεξάρτητων Αρχών» που προσπαθούν να κινηθούν ανάμεσα στον πολίτη και το κράτος.

Οσο για την καταπάτηση των δικαιωμάτων στο όνομά τους, η μόνη απεμπλοκή απ’ αυτήν την κατάσταση είναι να μην υπάρχει κανένα καθεστώς στο απυρόβλητο, εχθρικό ή «φιλικό» προς τα προτάγματα που υπερασπίζεσαι.

* ομότιμος καθηγητής της Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων