Κινητήρια δύναμη το νερό

Απέχει περίπου 60 χλμ. από την Τρίπολη, αλλά από την πρώτη στιγμή παρασύρει τον επισκέπτη σε ένα προκλητικό παιχνίδι στον χρόνο και την ομορφιά της φύσης.

Τα ορμητικά νερά του Λούσιου είναι η αόρατη «κόκκινη κλωστή» των παραμυθιών που συνδέει τα διώροφα πέτρινα σπίτια, τα λιθόστρωτα καλντερίμια και τα βυζαντινά μοναστήρια.

Οι ντόπιοι τον αποκαλούν «φασαριόζη» αλλά και «δουλευταρά», αφού οι καταρράκτες του είναι πολύβουοι και η παρουσία του πηγή ζωής για ολόκληρη την περιοχή.

Πηγάζει από το οροπέδιο της Καρκαλούς, κοντά στο Καλονέρι, και μετά από μια σύντομη διαδρομή μόλις 26 χλμ. συναντά τον Αλφειό. Το εντυπωσιακό φαράγγι δεν είναι το μόνο στολίδι του, αφού διαθέτει 16 πέτρινα γεφύρια και πάνω από 100 νεροτριβές, ενώ ανάμεσα στην έντονη βλάστηση κρύβονται σκήτες μοναχών.

O Λούσιος και το μπαρούτι

Κατά τη μυθολογία, στα νερά του οι Νύμφες έλουσαν τον νεογέννητο Δία και έτσι πήρε το όνομά του.

Στην αρχαιότητα φτάνουν και οι ρίζες της Τεύθιδος, της αρχαίας πόλης που είχε πάρει μέρος στον Τρωικό Πόλεμο.

Στα χνάρια της, που είναι ορατά στους επισκέπτες, χτίστηκε η Δημητσάνα, ενώ στις συνοικίες του Κάστρου και της Πλάτσας σώζεται η αρχαία ακρόπολη.

Δεν υπάρχουν άλλες αναφορές για την περιοχή έως το 963 μ.Χ., χρονιά που δημιουργείται σε απόσταση περίπου 2,5 χλμ. η Μονή της Κοίμησης της Θεοτόκου.

Είναι η γνωστή Μονή Φιλοσόφου, στην οποία το 1764 ένας σοφός καλόγερος έχτισε τη βιβλιοθήκη που στέγασε τα σπάνια βιβλία του μοναστηριού.

Στους χώρους της λειτούργησαν κατά τους οθωμανικούς χρόνους η περίφημη Σχολή της Δημητσάνας και το Κρυφό Σχολειό, όπου φοίτησαν ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε’ και ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, που γεννήθηκαν σε αυτή την πόλη.

Η Δημητσάνα γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη όταν στα τέλη του 17ου αιώνα εντοπίστηκαν στο υπέδαφός της κοιτάσματα ακατέργαστου νίτρου, που μαζί με το θειάφι και τον άνθρακα αποτελούν την πρώτη ύλη για το μπαρούτι, και ήταν η αφορμή για τα προνόμια που είχαν δώσει οι Τούρκοι στην περιοχή.

Η παρασκευή της πυροκροτικής ύλης στην αρχή γινόταν με κοινά γουδιά, αλλά αργότερα αξιοποιήθηκε η δύναμη των νερών του Λούσιου που έθεταν σε κίνηση τις μεγάλες φτερωτές.

Λίγο πριν από την Επανάσταση, δύο αδέλφια, ο Νικόλαος και ο Σπυρίδων Σπηλιωτόπουλος, δημιούργησαν τους πρώτους μπαρουτόμυλους, που σε λίγα χρόνια έφτασαν τους 14.

«Μετέτρεψαν την περιουσία τους σε νίτρο και θειάφι», σημειώνει ο ιστορικός Μιχάλης Οικονόμου.

Μέλη της Φιλικής Εταιρείας, πιθανότατα με χρήματα που εξασφάλισε ο Παπαφλέσσας, δούλευαν ασταμάτητα για να παράγουν βόλια που έκρυβαν σε μοναστήρια, σπηλιές και σπίτια, για να είναι έτοιμα όταν δοθεί το σήμα της Επανάστασης.

Οι προετοιμασίες προδόθηκαν στους Τούρκους, που συνέλαβαν τον μητροπολίτη, ο οποίος πέθανε στη φυλακή.

Δεν είναι αμελητέες όμως και οι άλλες παραγωγικές μονάδες, όπως τα βυρσοδεψεία και οι αλευρόμυλοι, που στηρίχθηκαν στα ορμητικά νερά του ποταμού και έκαναν τη Δημητσάνα σπουδαίο κέντρο της Γορτυνίας, η οποία στο παρελθόν είχε πάνω από 2.000 κατοίκους.

Σήμερα έχουν απομείνει 610 μόνιμοι κάτοικοι και παραμένει το κέντρο της περιοχής.

Πέτρα, νερό και μεράκι

Σε αυτή την πανέμορφη περιοχή και χάρη στους πόρους του Β’ ΚΠΣ, στα μέσα της δεκαετίας του 1990, το Πολιτιστικό Τμήμα της Τράπεζας Βιομηχανικής Αναπτύξεως (ΕΤΒΑ) εξασφάλισε έκταση περίπου ενός τετραγωνικού χιλιομέτρου με παραχώρηση από τη Μονή Αιμυαλών, δίπλα στην πηγή στο Κεφαλάρι του Αϊ-Γιάννη, όπου λειτουργούσε βιοτεχνικό συγκρότημα που αξιοποιούσε την κινητήρια δύναμη των νερών.

Ανέθεσε σε πολυάριθμη ομάδα ειδικών υπό τον καθηγητή του Πολυτεχνείου Γ. Κίζη την αναβίωσή του με τη μορφή υπαίθριου Μουσείου Υδροκίνησης, που λειτουργεί από το 1997 και ανήκει στο Πολιτιστικό Ιδρυμα της Τράπεζας Πειραιώς, η οποία απορρόφησε την ΕΤΒΑ.

Πέτρα, νερό και… μεράκι είναι τα βασικά συστατικά του μοναδικού στη χώρα μας υπαίθριου μουσείου, που εδώ και μια εικοσαετία έχει εντάξει τη Δημητσάνα στους δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς, οδήγησε στην αναστήλωση των παλιών αρχοντικών και διπλασίασε τους κατοίκους της.

Επί της… υποδοχής, δίπλα στην είσοδο του μουσείου, αναβίωσε η νεροτριβή.

Ως τα μέσα του 20ού αιώνα λειτουργούσαν περίπου 20, σε στεγασμένες ή υπαίθριες εγκαταστάσεις, όπου πλένονταν τα υφαντά. Βελέντζες, τσέρκες, μπατανίες, τσόλια…

Η διαδικασία μοιάζει απλή, αλλά ο κάθε νεροτριβιάρης ή ντριστελιάρης είχε τα μυστικά του, που ξεκινούσαν από τον χρόνο παραμονής των υφαντών στο νερό.

Δίπλα βρίσκεται ο αλευρόμυλος με την οριζόντια φτερωτή, που κινείται με νερό και επιτρέπει στον επισκέπτη να φτιάξει το δικό του αλεύρι.

Το ανακαινισμένο διπλανό σπίτι ήταν η κατοικία του μυλωνά και της πολυμελούς οικογένειάς του, ενώ απέναντι, κάτω από ένα στέγαστρο, βρίσκεται το ρακοκάζανο.

Ηταν σημείο αναφοράς για 3-4 μερόνυχτα τον χρόνο, όταν γινόταν η παραγωγή του τσίπουρου από τα στέμφυλα.

Το κυλικείο του μουσείου στεγάζεται στο ανακαινισμένο σπίτι του βυρσοδέψη. Σε χαμηλότερη στάθμη βρίσκεται το βυρσοδεψείο, που είναι χωρισμένο σε ζώνες με βάση τους πολύπλοκους κανόνες για την επεξεργασία του δέρματος.

Η αρχή γίνεται στα «νερά», όπου με τη βοήθεια του ύδατος και του ασβέστη γίνονται οι προκαταρκτικές εργασίες.

Ακολουθούν οι «λίμπες», οι γούρνες με το νερό για τις ανάγκες της δέψης και ακολουθεί ο τομέας της μετάδεψης, όπου στεγνώνουν τα δέρματα.

Η διαδρομή καταλήγει σε ένα πλάτωμα όπου αναβίωσε η φυσική δεξαμενή του μπαρουτόμυλου με κοπάνια, μοναδικό δείγμα της τεχνολογίας που στην Ευρώπη είχε εγκαταλειφθεί από τον 18ο αιώνα αλλά στη Δημητσάνα λειτουργούσε έως το 1910.

1. Οι μπαρουτόμυλοι

Οι μπαρουτόμυλοι της Δημητσάνας τροφοδοτούσαν τις ελληνικές δυνάμεις που μάχονταν κατά των Τούρκων. «Μπαρούτι είχαμε, έκαμνε η Δημιτζάνα», έγραψε στα Απομνημονεύματά του ο Θόδωρος Κολοκοτρώνης και σε άλλο σημείο αποκαλύπτει ότι κάποια πολύτιμα βιβλία της βιβλιοθήκης θυσιάστηκαν για να γίνουν περιτύλιγμα για τα φυσίγγια του απελευθερωτικού αγώνα. Ευτυχώς τα περισσότερα διασώθηκαν και στους χώρους της βρίσκονται σήμερα πάνω από 35.000 τόμοι σπάνιων βιβλίων.

2. Μυλόπετρες

Οι πρώτοι νερόμυλοι εμφανίστηκαν στην περιοχή τον 16ο αιώνα. Οι τεράστιες μυλόπετρες έφταναν σε κομμάτια από τη Μήλο και η συναρμολόγησή τους γινόταν επί τόπου με σιδερένια στεφάνια.

3. Ορμητήριο

Η Μονή Αιμυαλών βρίσκεται πάνω στον δρόμο Στεμνίτσας-Δημητσάνας και διαμορφώθηκε κατά τον 16ο αιώνα μέσα σε ένα σπήλαιο. Υπήρξε ορμητήριο των Κολοκοτρωναίων και σε αυτήν είχε καταφύγει το 1806 ο Γιάννης, αδελφός του οπλαρχηγού του Μοριά, αλλά τελικά έπεσε στα χέρια των Τούρκων.