Ο αγώνας για την υλοποίηση του Μητροπολιτικού Πάρκου Γουδή αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα της επέλασης ποικιλώνυμων συμφερόντων στον δημόσιο χώρο.
Κομμάτι κομμάτι της έκτασης των 4.000 τετραγωνικών μέτρων ενός μοναδικού πνεύμονα και ιστορικού τόπου, δυο βήματα από το κέντρο της πρωτεύουσας, επιχειρήθηκε να αφαιρεθεί από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς. Κάποιοι όμως φυλάττουν Θερμοπύλες και ενδεχομένως να πλησιάζει η ώρα τηςδικαίωσης.
Μια βραχώδης περιοχή… ολόκληρη η πόλη. Αυτό διαπίστωσε με απογοήτευση τη δεκαετία του ’80 ένας Αμερικανός καθηγητής κατά την αναζήτηση στοιχείων για το πράσινο της Αθήνας μέσω των πρώτων δορυφορικών εικόνων.
Εκτοτε κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι ή μάλλον πιο πολύ μπετόν στην πρωτεύουσα και η αναλογία πρασίνου ανά κάτοικο περιορίστηκε στα 2,5 τ.μ. Δηλαδή, ούτε λίγο ούτε πολύ, επιβλήθηκε ένα καθεστώς μόνιμης ασφυξίας. Η σύγκριση, δε, με τα αναλογούντα τ.μ. πρασίνου (που προσδιορίζονται από 9 έως 28 ανά κάτοικο) στις λοιπές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες μόνο μελαγχολικούς συνειρμούς μπορεί να προκαλέσει.
Ομως δυο βήματα από το κέντρο της πόλης σ’ ένα χώρο συνολικής έκτασης 4.000 στρεμμάτων, παρά τις άοκνες προσπάθειες των επιτήδειων για την υφαρπαγή τμημάτων του, ο ελεύθερος χώρος εξακολουθεί να κυριαρχεί.
Στην περιοχή Γουδή, που είναι ο τόπος «δύο σημαντικών στοιχείων της τοπιογραφίας της Αθήνας που συνδέονται μεταξύ τους γεωγραφικά, του Υμηττού και του Ιλισού. Στοιχείων μυθοποιημένων στη συλλογική συνείδηση, πολλαπλά όμως κακοποιημένων στην πραγματικότητα. Εν τούτοις οι αντιστάσεις είναι αξιοσημείωτες, με αποτέλεσμα ακόμη και σήμερα να διατηρούνται σημαντικά φυσικά στοιχεία…» σημείωνε για το Πάρκο Γουδή η ερευνητική ομάδα του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου υπό τον καθηγητή Γιώργο Πατρίκιο.
Στην περιοχή αυτή λοιπόν, που διαμοιράζεται μεταξύ των Δήμων της Αθήνας, του Ζωγράφου και του Παπάγου και εκτείνεται από τη Μεσογείων μέχρι τις παρυφές του Υμηττού, ευαισθητοποιημένοι πολίτες αγωνίζονται εδώ και σαράντα χρόνια για τη δημιουργία Μητροπολιτικού Πάρκου.
Εδώ και σαράντα χρόνια παλεύουν να περισώσουν αυτόν τον ιστορικό τόπο και πολύτιμο πνεύμονα της Αθήνας από τα κάθε λογής αρπακτικά που επελαύνουν στον δημόσιο χώρο γράφοντας στα παλαιότερα των υποδημάτων τους νόμους, θεσμικό πλαίσιο, κάθε έννοια δικαίου ή, όπως χαρακτηριστικά σημείωσε ένας κάτοικος από την Επιτροπή Αγώνα για τη δημιουργία του Μητροπολιτικού Πάρκου σε εκδήλωση που πραγματοποίησε ο Δήμος Ζωγράφου για το θέμα, «ήμουνα νιος και γέρασα. Θυμάμαι που συμμετείχα στις κινητοποιήσεις κατά των βλέψεων του Αυτόνομου Οικοδομικού Σχεδιασμού των Αξιωματικών. Και ακόμη παλεύουμε…».
Το μέλλον διαρκεί πολύ
Εν τέλει το 2011 με το Π.Δ. για την προστασία του όρους Υμηττού θεσμοθετείται το Μητροπολιτικό Πάρκο Γουδή και εκπονείται από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο το σχέδιο γενικής διάταξης. Επίσης το ΣτΕ ύστερα από προσφυγή της Επιτροπής Αγώνα κρίνει, μετά την παρέλευση επτά ετών, αντισυνταγματική τη μετατροπή του Μπάντμιντον σε μόνιμη κατασκευή. Σε κάθε περίπτωση το Μπάντμιντον διαθέτει άδεια λειτουργίας έως το 2026!
Τέλος, ο Δήμος Αθηναίων λαμβάνει απόφαση για την προώθηση υλοποίησης του Μητροπολιτικού Πάρκου ενώ αντίστοιχη απόφαση αναμένεται και από τον Δήμο Ζωγράφου. Η Επιτροπή Αγώνα συνεχίζει απτόητη πραγματοποιώντας πορεία στο υπουργείο Περιβάλλοντος διεκδικώντας, μεταξύ άλλων, και τη ματαίωση της ακύρωσης του Π.Δ. 187 του 2011 αφού έχει προηγηθεί προσφυγή αναίρεσης από επτά δήμους για την προστασία του Υμηττού (συνέβη και αυτό).
Στη συνάντηση που πραγματοποιήθηκε ο υπουργός Πάνος Σκουρλέτης εξέφρασε τη βούληση του υπουργείου για την προώθηση του θέματος. Στη συνάντηση παρευρέθη και ο πρόεδρος πλέον του Πράσινου Ταμείου, καθηγητής Γιώργος Πατρίκιος. «Κι εγώ ασχολούμαι σχεδόν σαράντα χρόνια με την υπόθεση. Από φοιτητής στην ομάδα του καθηγητή Γιάννη Πολύζου, στην εκπόνηση του σχεδίου γενικής διάταξης και έως σήμερα», σημειώνει ο κ. Πατρίκιος στην «Εφ.Συν.».
«Δεν είναι ουτοπική η υλοποίηση του Πάρκου. Θεωρώ ότι είμαστε στην καλύτερη συγκυρία για την υλοποίησή του και την υπέρβαση των εμποδίων. Το Πράσινο Ταμείο δεσμεύτηκε στη συνάντηση ότι, παρά τον εξαιρετικά περιορισμένο προϋπολογισμό του, προτίθεται να διαθέσει κονδύλια για την υπόθεση αυτή».
Στην ενημερωτική εκδήλωση που διοργάνωσε ο Δήμος Ζωγράφου η δήμαρχος Τίνα Καφατσάκη τόνισε ότι έφτασε επιτέλους η ώρα για να καρποφορήσουν οι αγώνες δεκαετιών, καθώς υπάρχει συμφωνία και από τους τρεις δήμους (Αθηναίων, Παπάγου-Χολαργού και Ζωγράφου).
«Ας προχωρήσουμε επιτέλους. Ας κάνουμε το πρώτο βήμα επιλύοντας βήμα βήμα τις όποιες εκκρεμότητες», σημείωσε η δήμαρχος στην «Εφ.Συν.». Στο ίδιο μήκος κύματος και η αντιπεριφερειάρχης Αττικής Ερμίνα Κυπριανίδου έκανε λόγο για μοναδική συγκυρία παρέχοντας τη δέσμευση της Περιφέρειας για διάθεση πόρων.
Υπάρχει πολύς δρόμος ακόμη να διανυθεί. Αυτό είναι βέβαιο. Ομως, είναι αλήθεια: Ας γίνει το πρώτο βήμα. Παρακολουθώντας τους μεσήλικες πλέον αγωνιστές του Πάρκου αλλά και τους νεότερους, αυτούς τους επίμονους οραματιστές, αντιλαμβάνεσαι ότι το μέλλον διαρκεί πολύ. Και ότι το φυσικό περιβάλλον -σε αυτές τις εποχές της εκποίησης των πάντων- αποτελεί, όπως τονίζει και το WWF, το μοναδικό συγκριτικό πλεονέκτημα της χώρας μας.
Το φυσικό περιβάλλον, η μνήμη και η ιστορία
Μια αποικία παπαγάλων εκεί όπου εκτελέστηκε και ο Μπελογιάννης
«Τον δυναμικό χαρακτήρα του φυσικού στοιχείου στην περιοχή τον εκφράζουν κυρίως ο ορεινός όγκος του Υμηττού και οι κλάδοι των ρεμάτων που συγκροτούν το υδρογραφικό δίκτυο των πηγών του Ιλισού…
Πρόκειται για τη μόνη θέση όπου το βουνό εισχωρεί ομαλά στην πόλη με σταδιακή μετάβαση από τις μικρές στις μεγάλες κλίσεις. Ο Ιλισός, με τους κλάδους του και την αυθόρμητη παραρεμάτια βλάστηση, λειτουργεί ως φυσική ροή πρασίνου και συνδέει τον αστικό ιστό με τον ορεινό όγκο και το φυσικό περιαστικό περιβάλλον (σ.σ. το μοναδικό τμήμα του Ιλισού ποταμού που παραμένει ακάλυπτο στην περιοχή των πηγών του).
Στο εσωτερικό της περιοχής, το ψηλό και πυκνό κατά τόπους πράσινο, αποτέλεσμα και αυτό της ιστορικής διαδικασίας, εμπλέκεται με καλλωπιστικές διαμορφώσεις αλσυλλίων και νησίδων.
Αλλού αδιαμόρφωτες εκτάσεις με αγρωστώδη και φρύγανα θυμίζουν περισσότερο ύπαιθρο ή γειτονιές της Αθήνας του ’60. Και μαζί τους, ελαιώνες, φιστικιές και μελίσσια, δυο βήματα από το κέντρο της πόλης», όπως περιγράφεται με λυρισμό και υπόρρητη συγκίνηση στις προτάσεις ανάπλασης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου.
Στο Πάρκο στο Γουδή ζει ο αφρικανικός γκρίζος παπαγάλος, όπως και ο κοκκινολαίμης. Επίσης κότσυφες, καλόγεροι, καρδερίνες και φλώροι, καρακάξες, ωχροστριτσίδες, μαυροτσιροβάκοι και τσαλαπετεινοί, αναφέρει με ενθουσιασμό στην «Εφ.Συν.» εκ μέρους της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας ο Λευτέρης Σταύρακας.
«Οι χώροι πρασίνου είναι τόσο περιορισμένοι σε αυτήν την πόλη που για τα πουλιά τα πάρκα συνιστούν οάσεις». Και οι παπαγάλοι; «Οι παπαγάλοι όντας ευφυή πτηνά μπορούν να δραπετεύσουν από τα κλουβιά τους. Επίσης, επειδή είναι εξαιρετικά κοινωνικά και φωνακλάδες, πολύ συχνά εγκαταλείπονται. Και ναι, ισχύει η ιστορία περί της ανατροπής, στις αρχές της δεκαετίας του ’90 στο αεροδρόμιο του Ελληνικού, του φορτίου μεταφοράς πτηνών από την Αφρική. Οι άγριοι παπαγάλοι το έσκασαν, επιβίωσαν, αναπαρήχθησαν πολλαπλασιάζοντας την ήδη υφιστάμενη αποικία», προσθέτει γελώντας ο κ. Σταύρακας.
Και από το φυσικό περιβάλλον στο ισχυρό αποτύπωμα της Ιστορίας. Στην περιοχή αυτή, όπως σημειώνεται στη μελέτη του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου, ιδρύθηκε στις αρχές του αιώνα και λειτούργησε έως τη δεκαετία του ’80 η «Στρατιωτική Πόλις Γουδή». Αποτέλεσε εν ολίγοις το μεγαλύτερο αυτοδύναμο στρατιωτικό συγκρότημα της χώρας.
Σ’ αυτόν τον χώρο διαδραματίστηκαν το κίνημα του Στρατιωτικού Συνδέσμου το 1909 και η εκτέλεση το 1922 των «έξι» που κατηγορήθηκαν ως υπαίτιοι της μικρασιατικής καταστροφής. Υπήρξε παράλληλα χώρος εκτέλεσης αντιστασιακών και πολιτικών κρατουμένων μετά τον Εμφύλιο, με τελευταία την εκτέλεση του Ν. Μπελογιάννη και των συντρόφων του το 1952.
Ενεργός ήταν επίσης η εμπλοκή των εκεί στρατιωτικών μονάδων στο πραξικόπημα του 1967 και στην καταστολή της φοιτητικής εξέγερσης του 1973.
Σήμερα, η μνήμη εποχών και γεγονότων διασώζεται στον χώρο μέσα από την παρουσία των διατηρητέων κτισμάτων του, είτε αυτά αποτελούν ιστορικά σύνολα στρατιωτικής αρχιτεκτονικής των αρχών του αιώνα (διοικητήρια, στάβλοι Ιππικού, στρατώνες), είτε δείγματα βιομηχανικής αρχιτεκτονικής («Αρτοποιείο», «Ασετυλίνη», «Υδατόπυργοι»), είτε μεμονωμένα αξιόλογα κτίρια (Σχολή Χωροφυλακής 1918).
Επίσης, ένα δυναμικό αξιόλογων κτιρίων βρίσκεται στο εσωτερικό του Νοσοκομείου Νοσημάτων Θώρακος (Φθισιατρείο «Σωτηρία»), που περιλαμβάνει από περίπτερα «αποικιακής» αρχιτεκτονικής έως καθαρές εκφράσεις του Bauhaus, έργα επιφανών αρχιτεκτόνων. Τόση Ιστορία σε έναν περιορισμένο χώρο…
Μητροπολιτικο Πάρκο Γουδή
Η ανερυθρίαστη επέλαση δημόσιων και ιδιωτικών φορέων
Η έκταση των 4.000 στρεμμάτων τελεί υπό ένα πολυσύνθετο καθεστώς ιδιοκτησίας και χρήσεων. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι υπάρχουν περίπου πενήντα ιδιοκτησίες, 16 διαφορετικών φορέων του ευρύτερου δημόσιου τομέα.
Στα 1.500 στρέμματα, στα οποία από τις αρχές του αιώνα έχουν εγκατασταθεί στρατόπεδα, οι ελεύθεροι χώροι κυριαρχούν, ενώ στα υπόλοιπα έχουν εγκατασταθεί νοσοκομεία, υπουργεία, το Πολυτεχνείο, ερευνητικά κέντρα κ.λπ. που ωστόσο έχουν επιτρέψει να μείνουν ελεύθεροι από κατασκευές χώροι που αντιπροσωπεύουν πάνω από το 60% της έκτασης.
Οπως εξηγούν στην «Εφ.Συν.» εκ μέρους της Επιτροπής Αγώνα για τη δημιουργία του Μητροπολιτικού Πάρκου οι Νίκος Γεωργιόπουλος και Μιχάλης Ζωίδης «το 1977 παραχωρείται μια έκταση περίπου 1.000 στρεμμάτων από το Ταμείο Εθνικής Αμυνας και τον Αυτόνομο Οργανισμό Αξιωματικών στους Δήμους Αθηναίων και Ζωγράφου για τη δημιουργία χώρων πρασίνου».
Φυσικά η εν λόγω παραχώρηση δεν ήταν και τόσο αθώα, καθώς συνδέθηκε με την οικοδόμηση έκτασης που ανήκε στον Οργανισμό. Απαιτούνταν εν ολίγοις η συναίνεση των δήμων αφού η έκταση ήταν εκτός σχεδίου. Κατόπιν προσφυγής στο ΣτΕ τα φιλόδοξα σχέδια ανοικοδόμησης ματαιώθηκαν με αποτέλεσμα το ΤΕΘΑ να αμφισβητεί σταθερά την παραχώρηση.
Στο ενδιάμεσο, ωστόσο, πρόλαβαν να χτιστούν μερικές πολυκατοικίες, αυθαίρετες βεβαίως αλλά δεν βαριέσαι, νομιμοποιήθηκαν άνευ προστίμων. Το 1985 με νόμο ο χώρος καθορίζεται ως μητροπολιτικός πόλος πρασίνου.
Το 1997 ανατίθεται από τον Οργανισμό Ρυθμιστικού Σχεδίου μελέτη στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο υπό τον καθηγητή Πολύζο. Η μελέτη προκρίνει Μητροπολιτικό Πάρκο με πυρήνα 1.400 στρεμμάτων και γίνεται αποδεκτή. Ομως μας προκύπτουν χαρές και πανηγύρια με την ανάληψη των Ολυμπιακών Αγώνων και δημιουργείται ο αυθαίρετος χώρος του Μπάντμιντον, που στη συνέχεια εκχωρείται σε ιδιώτες επενδυτές.
Η ενιαία έκταση κατακερματίζεται, διαμπερής κυκλοφορία και ανεξέλεγκτη στάθμευση ολημερίς και δημιουργία περιφραγμένων οικοπέδων συνθέτουν τη νέα πραγματικότητα. Αυτοκίνητα τρακάρουν και οι ασφαλιστικές αρνούνται αποζημιώσεις καθώς οι δρόμοι εντός του Πάρκου δεν συνιστούν επισήμως οδικό δίκτυο. Ολοι κάνουν ό,τι περνάει από το χέρι τους για να υφαρπάξουν ένα κομμάτι γης, με παράνομους τρόπους και αποφάσεις. Η αλυσίδα των παραβιάσεων δεν έχει τελειωμό:
Με νομοθετική ρύθμιση προβλέπεται η κατασκευή κτιρίων της Αστυνομίας, δημιουργείται χώρος με απόφαση του Δήμου της Αθήνας για τις ανάγκες απεξάρτησης από τα ναρκωτικά, χωροθετείται από τον Δήμο Αθηναίων έκταση δασική για Πάρκο Κυκλοφοριακής Αγωγής, δημιουργείται ίδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών.
Στο ενδιάμεσο γίνεται μάχη για τη μη παραχώρηση χώρου για την ανέγερση του γηπέδου του Παναθηναϊκού, όμως δημιουργείται το Ογκολογικό Νοσοκομείο Παίδων. Σε κτίριο που είχε παραχωρηθεί στα Ολυμπιακά Ακίνητα εγκαθίστανται τα γραφεία της ΕΠΟ. Ακόμη και η Εκκλησία παρεμβαίνει και διεκδικεί να ανεγείρει ναούς στον χώρο.
Και όπως σημείωσε κατά την παρουσίαση του ιστορικού της διαδρομής για τη δημιουργία του Μητροπολιτικού Πάρκου στην ενημερωτική εκδήλωση του Δήμου Ζωγράφου ο πολιτικός μηχανικός Δημήτρης Μαυράκος «για την εγκατάσταση τέτοιων ετερόκλητων λειτουργιών σε ένα πάρκο υψηλού πρασίνου χρησιμοποιείται το επικοινωνιακό παιχνίδι της τεχνητής αντιπαράθεσης υγείας-περιβάλλοντος ώστε να δικαιολογείται στα μάτια των πολιτών η επέλαση στον δημόσιο ελεύθερο χώρο».
