Περί μνήμης

Πλήθος κόσμου είναι αυτές τις μέρες συγκεντρωμένοι στο λιμάνι του Πειραιά. Ανθρωποι ξεριζωμένοι από τις πατρίδες τους, στοιβαγμένοι σαν εμπορεύματα που περιμένουν υπομονετικά να φορτωθούν σ’ ένα μεταφορικό μέσο για να ταξιδέψουν στον επιθυμητό από τους ίδιους προορισμό.

Πρόσφυγες από διάφορες περιοχές που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους, πρόσωπα χαρακωμένα από τον φόβο, την αγωνία και την κούραση, στα μάτια τους οι φλόγες του πολέμου και ο σπαραγμός γι’ αυτούς που χάθηκαν.

Ανάμεσά τους, πολλά μικρά παιδιά στις αγκαλιές των μανάδων τους, πεινασμένα και φοβισμένα, μας κοιτάζουν με παράπονο, ελεημονώντας τη φιλευσπλαχνία μας. Στο βλέμμα τους, μια μόνιμη απορία για όσα έγιναν, μου «τρυπάει» την ψυχή, δεν έχω λόγια να μιλήσω σ’ αυτά τα παιδιά – οι λέξεις πάντα έχαναν το νόημά τους μπροστά στη φρίκη του πολέμου και της εξορίας.

Με πλησιάζει ένα κορίτσι απ’ τη Συρία, μου λέει ότι τη φωνάζουν Αϊσά και είναι 10 χρόνων. Αυτές πρέπει να είναι οι μόνες λέξεις που ξέρει στ’ αγγλικά. Στο αριστερό της χέρι φοράει ένα ασημένιο δαχτυλιδάκι, που πάνω του έχουν χαράξει -όπως μου λέει ο μεγάλος της αδερφός- μια προσευχή στα αραβικά για να την προστατεύει απ’ τα κακά πνεύματα.

Η Αϊσά, όπως όλα τα παιδιά που προσπαθούν να φτάσουν στον προορισμό τους -γιατί κάποια άλλα ξεβράστηκαν από τα κύματα- θα καταλήξει σε μια ευρωπαϊκή χώρα, όπου θα μεγαλώσει με διαφορετικά κοινωνικά και πολιτισμικά στερεότυπα απ’ αυτά που έχουν βιώσει οι γονείς της στη Συρία, δημιουργώντας ουσιαστικά μια «καινούργια ταυτότητα».

Την ίδια στιγμή, στον τόπο της, ο πόλεμος έχει ρημάξει σπίτια, χωράφια και δρόμους, σπέρνοντας τον όλεθρο στους ανθρώπους, θάβοντας αναμνήσεις, στιγμές προσωπικές και μοναδικές –αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε προσωπική μνήμη- κάτω απ’ τις στάχτες και τα ερείπια.

Ταυτόχρονα, φανατικοί ισλαμιστές καταστρέφουν τόσο στη Συρία όσο και στο Ιράκ, το Αφγανιστάν, τη Λιβύη και την Αίγυπτο, μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, αρχαιολογικούς χώρους, αγάλματα και εκθέματα με ιστορία χιλιάδων χρόνων.

Σύμφωνα με τους ίδιους, αυτά αποτελούν σύμβολα των απίστων και πρέπει να εξολοθρευτούν. Το γεγονός προκαλεί τη διεθνή κατακραυγή, που χαρακτηρίζει τις πράξεις τους «εγκλήματα πολέμου», κανένας όμως ώς τώρα δεν έχει καταφέρει να τους σταματήσει και οι βανδαλισμοί συνεχίζονται.

Καταστρέφοντας όλα αυτά τα μνημεία που συνιστούν την παγκόσμια κουλτούρα, η συλλογική μνήμη αυτόματα «ακυρώνεται», καθώς δεν αποτελούν μόνο πεδία ταυτότητας, αλλά και αυτογνωσίας, τόσο για τον λαό που τα δημιούργησε όσο και για ολάκερη την ανθρωπότητα.

Με δεδομένη την «ακύρωση της προσωπικής» μνήμης απ’ τη στιγμή που φεύγεις πρόσφυγας απ’ τον τόπο σου, αναρωτιέμαι αν η Αϊσά –και πόσα ακόμη παιδιά!-, μεγαλώνοντας μακριά από την πατρίδα της, καταφέρει να διαφυλάξει, έστω και «ακρωτηριασμένη» και «αποσπασματική», την πολιτισμική της ταυτότητα.

Και τότε αναλογίστηκα τις μνήμες των δικών μας προσφύγων, από Μικρασία, Πόντο… Οι μυρωδιές, οι θόρυβοι, οι γεύσεις, τα χρώματα και οι μουσικές από τις δικές τους πατρίδες ποτέ δεν έσβησαν…

Απ’ εκείνη την ημέρα στο λιμάνι δεν θα ξεχάσω ποτέ το δαχτυλιδάκι της Αϊσά, το φυλαχτό με το αστέρι της Δαμασκού, που έδωσε στον αδερφό της η γιαγιά τους, το γλυκό νανούρισμα στα συριακά που έλεγε μια μάνα στο μωρό της.

Είναι τα πράγματα που δεν μπορεί να τους πάρει κανείς, αποδεικνύοντας ότι τη μνήμη -προσωπική και συλλογική- δεν μπορεί κανένας πόλεμος, βία και μίσος τελικά να την ξεριζώσει.

* Σκηνοθέτρια- παραγωγός