Οταν η «Πανσπουδαστική» πρωτοσυναντήθηκε με τον Γιαννάκη Καλαϊτζή, κατά τη διάρκεια των μεγάλων μαθητικών κινητοποιήσεων του 1962, «ο πιτσιρικάς από την Κοκκινιά που κάνει καταπληκτικά σκίτσα» φορούσε ακόμα κοντά παντελόνια και μας κέρδισε όλους από την πρώτη στιγμή.
Με τους ενθουσιασμούς του, την καλή του την καρδιά, την έντονα σκωπτική του διάθεση, την αγάπη του για «τους σινεμάδες», το μάτι του το παρατηρητικό, και βεβαίως με το ταλέντο του.
Πολλούς μήνες αργότερα μάθαμε –ο ίδιος δεν μιλούσε καθόλου για τον εαυτό του– ότι ο ΠΕΦΟ (Πνευματικός Εκπολιτιστικός Φυσιολατρικός Ομιλος) Παλαιάς Κοκκινιάς τού είχε ήδη οργανώσει δύο εκθέσεις γελοιογραφίας.
Η δεύτερη, της οποίας τον κατάλογο βρήκα στα χαρτιά μου πριν από λίγα χρόνια και του τον έδωσα, ήταν το 1960. Για την πρώτη σκόπευα τότε να τον ρωτήσω, πιάσαμε άλλη κουβέντα και δεν το έκανα.
Να επιστρέψουμε όμως στις κινητοποιήσεις του 1962 (114 και 15%). Οπως πάντα σε τέτοιες περιόδους, ένα από τα θέματα συζήτησης –και πλάκας, στην οποία, από το 1962 και μετά, ανελλιπώς συμμετείχε και ο Γιαννάκης- ήταν η εκδοτική δραστηριότητα του Σπουδαστικού Τμήματος Ασφαλείας.
Πριν από μεγάλες διαδηλώσεις, συγκεντρώσεις σε θέατρα ή απεργίες, όπως ακριβώς και πριν από τις φοιτητικές εκλογές, εμφανίζονταν στους τοίχους των πανεπιστημιακών κτιρίων ανακοινώσεις με πληροφορίες για «το ποιόν» συγκεκριμένων, δημοφιλών κατά κανόνα, συνδικαλιστών:
Μη σας παρασύρει ο… όταν σας λέει ότι η απεργία είναι προς το συμφέρον των φοιτητών –ή μην ψηφίσετε τον… που εμφανίζεται ως ακομμάτιστος –πρόκειται για «όργανον του γνωστού κομμουνιστού» τάδε (ακολουθούσε το όνομα κάποιου στελέχους της Νεολαίας της ΕΔΑ, φοιτητή σε μεγαλύτερο έτος της ίδιας σχολής ). Υπογραφή: «Φοιτηταί και Φοιτήτριαι του Πανεπιστημίου Αθηνών» ή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου κ.ο.κ.
Με γραμματοσειρές και γενική αισθητική στρατιωτικού τυπογραφείου -στοίχιση παραγράφων σε διάταξη μάχης και στρατηγικά τοποθετημένα κεφαλαία γράμματα/αξιωματικοί προφανώς– οι ανακοινώσεις αυτές, τυπωμένες σε κακής ποιότητας υποκίτρινο ή ροζ χαρτί, θα μπορούσαν υπό μία έννοια να θεωρηθούν και έργα κιτς τέχνης, και μάλιστα διαδραστικής εάν λάβει κανείς υπόψη του τις επιζωγραφίσεις και τα γραπτά σχόλια που συχνά προκαλούσαν.
Οπως, παραδείγματος χάριν, το «Μπάτσε, μπάτσε, είσαι εδώ;» -κατά παράφραση γνωστού τότε παιδικού παιχνιδιού– ή η διαγραφή της υπογραφής «Φοιτηταί και Φοιτήτριαι…» και η αντικατάστασή της από το αμίμητο «Βασιλάκης Κραβαρομήτρος του Γεωργίου».
Ελεύθερη σύνθεση εμπνευσμένη από τα ονόματα και τα επίθετα των τεσσάρων ασφαλιτών του κτιρίου τής Σόλωνος, με αρμοδιότητα τη Νομική και τη Φιλοσοφική Σχολή, καθώς και των παραφυάδων τους (Γραμματείες, Πανεπιστημιακή Λέσχη και φοιτητικός κινηματογράφος «Ιρις» στο κτίριο της Λέσχης ): Βασιλάκης Γαρουφαλής, Βασίλειος Κραβαρίτης –αργότερα πήρε προαγωγές μέχρι και τον βαθμό του βασανιστή–, Λεωνίδας Γιαννομήτρος και Χρήστος Γεωργίου.
Για κάποιο λόγο, ο χώρος που κατά κανόνα προτιμούσαν οι «Φοιτηταί και Φοιτήτριαι…» να κολλάνε τις ανακοινώσεις τους, πολύ νωρίς το πρωί, στην αρχή της βάρδιας, ήταν ο τοίχος του κτιρίου στην οδό Μασσαλίας, κοντά στη γωνία με τη Σόλωνος.
Μια μέρα που έτυχε να περνάμε μαζί με τον Γιαννάκη από το «σημείο», κατά τη χαρακτηριστική αστυνομική έκφραση, γυρίζει και με ρωτάει.
Νομίζω ότι θυμάμαι με σχετική ακρίβεια τα λόγια του: Δεν μου λες, οι μπάτσοι δεν γνωρίζουν ανάγνωση ή αποφάσισαν να το ρίξουν στην τρελή παρανομία. Ξέρεις τώρα. Αγρια Δύση, και έκανε πως πυροβολεί «κινηματογραφικά» με δύο περίστροφα από το ύψος της μέσης. Τα παλιόπαιδα!
Είχε προσέξει κάτι που όλοι βλέπαμε και προσπερνούσαμε καθημερινά χωρίς να του δίνουμε ιδιαίτερη σημασία.
Ακριβώς στο ύψος όπου βρίσκεται σήμερα η μικρή μαρμάρινη πλάκα με το ποίημα του Γιάννη Κουτσοχέρα για την ιστορική κατάληψη τής Νομικής τον Φεβρουάριο του 1973, που θα είναι πάντα μία από τις μεγάλες δόξες του φοιτητικού κινήματος, υπήρχε ένα από εκείνα τα πλακίδια που μπορεί ακόμα να δει κανείς σε δημόσια κτίρια, με το «Απαγορεύεται η τοιχοκόλλησις. Ν.[όμος] 2147».
Τα πρώτα σκίτσα του Γιάννη Καλαϊτζή τα δημοσίευσε η «Πανσπουδαστική» στο τ. 42 (Δεκέμβριος 1962). Εκεί υπάρχει και το πολύ γνωστό έκτοτε εικαστικό του σχόλιο για την «ετέρα ΔΕΣΠΑ».
Εχοντας χάσει την πλειοψηφία στους φοιτητικούς συλλόγους του Παν. Αθηνών, άρα και στη ΔΕΣΠΑ, οι ΕΚΟΦίτες προσπάθησαν για ένα διάστημα –ματαίως- με διάφορα δικαστικά τερτίπια και την αμέριστη συμπαράσταση της ΕΡΕ, να στήσουν κάποια άλλη, δική τους, ΔΕΣΠΑ.
Οι τότε εκπρόσωποι του φοιτητικού συλλόγου της Θεολογικής, ακραιφνώς δεξιοί, αλλά και απρόθυμοι να ταυτιστούν με τη γενικώς κακόφημη ΕΚΟΦ, αποφάσισαν να εμφανίζονται ως δήθεν ουδέτεροι, διερωτώμενοι με «ποία ΔΕΣΠΑ» θα έπρεπε να συνταχθούν. Με εκείνη που οργάνωνε τις κινητοποιήσεις, με «την ετέρα»;
Στην ίδια σελίδα δημοσιεύσαμε και την πρώτη γελοιογραφία που μου έφερε, λίγο μετά τις παρατηρήσεις του για τους «παρανομούντες μπάτσους».
Η αφίσα ήταν τότε πολύ γνωστή. Ετσι είχε επιλέξει η εταιρεία παραγωγής να διαφημίσει την ταινία «Νόμος 4000», σκέτα χωρίς λόγια ή φωτογραφίες της Ζωής Λάσκαρη και των άλλων πρωταγωνιστών της.
Πέραν του προφανούς αστείου –ο μεταγενέστερος νόμος που θα πρέπει «κανονικά» να υπερισχύει εκείνου με μικρότερη αρίθμηση– η μεταφορά του αστείου αυτού στο συγκεκριμένο σημείο της Μασσαλίας, ήταν, όπως μου εξηγούσε γελώντας, και μια νύξη ότι, κατά τη γνώμη του, οι μπάτσοι του Σπουδαστικού θα έπρεπε ίσως, πέραν όλων των άλλων, να παραπεμφθούν και με τον νόμο 4000 «περί τεντιμποϊσμού».
Σε ευχαριστούμε, Γιάννη Καλαϊτζή, σε ευχαριστούμε για όσα μάς χάρισες. Οχι μόνο με τα σκίτσα σου, αλλά και με το παράδειγμά σου.
Ως «επαναστάτης της πράξης» της καθημερινής και «όχι των λόγων», όπως σωστά επισημαίνει ο Δημήτρης Ψαρράς στην εισαγωγή της ειδικής έκδοσης για τον αξέχαστο Γιάννη.
*ομότιμος καθηγητής, αρχισυντάκτης προδικτατορικής «Πανσπουδαστικής»
