Μάχη με «αόρατα» συμφέροντα

Η εικόνα που παρουσιάζει η έρημη Δημοτική Αγορά είναι το μόνο «επιχείρημα» των λίγων που επαγγέλλονται τον εκσυγχρονισμό, ο οποίος περνά από τις μπουλντόζες που θα κατεδαφίσουν όχι μόνον το διώροφο συγκρότημα αλλά και ένα μεγάλο κομμάτι της ιστορίας της Χαλκίδας.

Η βασίλισσα του Ευρίπου έχει μακραίωνη πορεία, που εδράζεται ακριβώς στη στρατηγική της θέση ανάμεσα στην Εύβοια και τη Στερεά Ελλάδα, η οποία ενισχύεται χάρη στο δίδυμο λιμάνι της στις δύο πλευρές του «τρελού» ναυτικού δίαυλου.

Η ονομασία της προήλθε από τα πλούσια κοιτάσματα χαλκού που ήταν γνωστά από τους προϊστορικούς χρόνους. Ορισμένοι ιστορικοί όμως την αποδίδουν στη χάλκη, το κοχύλι από το οποίο οι Φοίνικες εξασφάλισαν το πορφυρό χρώμα.

Οι αρχαιολογικές ανασκαφές πιστοποιούν ότι η προνομιούχος περιοχή κατοικείται από το 3000 π.Χ. και ο πρώτος οργανωμένος οικισμός εντοπίστηκε στην περιοχή της Μάνικας.

Είχε όλα τα χαρακτηριστικά της ακμάζουσας πόλης και δεν είναι τυχαίο ότι οι Χαλκιδείς βγήκαν νικητές στον πολυετή πόλεμο με την ιστορική πόλη της Ερέτριας και μήλον της Εριδος το Ληλάντιο πεδίο. Συμμετείχαν στην πρώτη Αθηναϊκή Συμμαχία, αλλά το 342 π.Χ. αποσχίστηκαν, συγκρούστηκαν και νικήθηκαν από τους Αθηναίους.

Αργότερα δημιούργησαν το «Κοινό των Ευβοέων». Μετά την παρακμή των ρωμαϊκών χρόνων, η Χαλκίδα γνωρίζει ραγδαία άνοδο κατά τη βυζαντινή περίοδο και είναι έδρα της μητρόπολης στην οποία υπάγεται και η Αθήνα, που βρισκόταν σε «καραντίνα» ως κέντρο της ειδωλολατρίας!

Η πόλη αναπτύσσεται πλέον κοντά στα παράλια του Ευρίπου και θωρακίζεται από τις επιθέσεις πειρατών με ισχυρό τείχος που κατασκευάστηκε κατά την περίοδο της βασιλείας του Ιουστινιανού.

Επεσε στα χέρια των Τούρκων το 1470 έπειτα από πολύμηνη πολιορκία υπό τον σουλτάνο Μωάμεθ. Κατά την οθωμανική κατοχή ορίστηκε έδρα του πασά που έλεγχε σχεδόν ολόκληρη τη Ρούμελη, γι’ αυτό άργησε να απελευθερωθεί (Απρίλιος 1833).

Ενα τετράγωνο

Η Αγορά είναι το κέντρο της νεότερης πόλης, σε συνδυασμό με τις τρεις πλατείες που την περιστοιχίζουν.

Των Εμπόρων, του Βασιλείου και της Εβδομαδιαίας Αγοράς με την οποία για χρόνια λειτουργούσαν ως συγκοινωνούντα δοχεία, μια σχέση που διαταράχθηκε όταν η πλατεία μετατράπηκε σε υπόγειο χώρο στάθμευσης και έχασε τον χαρακτήρα της.

Η Δημοτική Αγορά καταλαμβάνει ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο μεταξύ των οδών Βενιζέλου, Αρεθούσης, Κριεζώτου και Νεοφύτου, με συνολική επιφάνεια 6.500 τετραγωνικά. Εδώ γινόταν το ξακουστό παζάρι των οθωμανικών χρόνων.

Το χαμηλό κτιριακό συγκρότημα κατασκευάστηκε σε δύο φάσεις. Το αρχικό κομμάτι του κατασκευάστηκε από το 1883 ώς το 1887 και αποτελείται από μονώροφα οικοδομήματα που διατάσσονται σε σχήμα «Π». Βρίσκεται προς την πλευρά της Βενιζέλου και αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της οικοδομικής φιλοσοφίας της εποχής: λίθινοι τοίχοι μεγάλου πάχους και κεραμοσκεπές που στηρίζονται σε ξύλινα ζευκτά.

Δεν λείπουν μικρές πινελιές, όπως φωτιστικά και σιδηροκατασκευές, που χαρακτηρίζουν τον απλό νεοκλασικό ρυθμό.

Η νεότερη προσθήκη έγινε το 1928 και έχει πολλαπλό ενδιαφέρον. Ανατέθηκε ύστερα από αρχιτεκτονικό διαγωνισμό που κέρδισε ο τότε ανερχόμενος και μετέπειτα λαμπρός αρχιτέκτονας Σόλων Κυδωνιάτης.

Γεννήθηκε στην Τρίπολη το 1906, σπούδασε στο Πολυτεχνείο και έκανε μεταπτυχιακά στο Παρίσι. Επέστρεψε στην Αθήνα το 1927 και στην αρχή δούλεψε ως ελεύθερος επαγγελματίας και το 1956 εξελέγη στην έδρα της Αγροτικής Αρχιτεκτονικής του Πολυτεχνείου.

Το 1977 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και το 1989 διετέλεσε πρόεδρός της.

Ηταν επίσης πρόεδρος της διεθνούς επιτροπής της UNESCO για την ανασύσταση της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας.

Ηταν ο πρώτος που το 1920 έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου για την καταστροφή των ιστορικών χώρων και ανέλαβε πρωτοβουλίες για τη διατήρηση παραδοσιακών κτιρίων, που αποτύπωσε στο βιβλίο του «Αι Αθήναι, παρελθόν και μέλλον».

Διακρίθηκε στην κατασκευή ναών, όπως η Αγία Σοφία Ψυχικού, η Παναγία Παντάνασσα Ραφήνας και η Αγία Ειρήνη στο Πασαλιμάνι.

Αρμονική συμβίωση

Στην περίπτωση της Δημοτικής Αγοράς της Χαλκίδας ο Σ. Κυδωνιάτης επέλεξε την αρμονική συμβίωση με το υπάρχον κτίσμα και σχεδίασε άλλο ένα «Π» προς την οδό Νεοφύτου, τη μόνη πλευρά που το συγκρότημα είναι διώροφο και κυριαρχούν οι τρεις μαρμάρινες σκάλες που οδηγούν στον υπαίθριο χώρο της Αγοράς.

Θεωρείται ένα από πρώτα δείγματα του Bauhaus στη χώρα μας, με λιτές γραμμές και δυνατές φόρμες που χαρακτηρίζουν το αρχιτεκτονικό ρεύμα το οποίο κυριάρχησε στην Ευρώπη κατά τον Μεσοπόλεμο.

Οι εξωτερικού τοίχοι είναι από πέτρα, αλλά στα υπόλοιπα τμήματα καταγράφεται χρήση οικοδομικών υλικών που χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στη χώρα μας.

Το συγκρότημα έχει συνολική επιφάνεια 4.760 τετραγωνικά, στην οποία συμπεριλαμβάνονται τα πατάρια (500 τετραγωνικά) και οι υπόγειοι χώροι (1.000 τετραγωνικά).

Σε αυτά χωρούν περίπου 70 καταστήματα, με επιφάνεια που κυμαίνεται από 30 έως και 62 τετραγωνικά, που θεωρείται ικανοποιητική για εμπορικά κέντρα δημοτικής κλίμακας, δεδομένου ότι στη Βαρβάκειο Αγορά της Αθήνας δεν ξεπερνούν τα 23 τετραγωνικά.

Η Δημοτική Αγορά για δεκαετίες αποτέλεσε την οικονομική «καρδιά» της Χαλκίδας.

Το 1902 στέγασε την Εκθεση Γυναικείας Βιοτεχνίας και το 1937 την ονομαστή Α’ Πανευβοϊκή Εκθεση. Κατά καιρούς φιλοξένησε και άλλες χρήσεις, όπως το πρώτο μουσείο της πόλης, τη Φιλαρμονική του δήμου, το Εργατικό Κέντρο, την Αγορανομία και την Τουριστική Αστυνομία.

Στην Κατοχή, οι έμποροι της περιοχής μοίραζαν τα συσσίτια και στα σκαλιά της γιορτάστηκε η απελευθέρωση της πόλης από τους Γερμανούς, που από τότε καθιερώθηκαν ως βήμα για τους ομιλητές των πολιτικών συγκεντρώσεων.

1. Διατηρητέα

Η Δημοτική Αγορά κηρύχθηκε για πρώτη φορά διατηρητέα το 2006 με ομόφωνη απόφαση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων, που τρία χρόνια αργότερα επανέλαβε την αρχική τοποθέτησή του όταν η δημοτική αρχή Χαλκίδας ζήτησε την κατεδάφισή της. Ακυρώθηκε όμως για τυπικούς λόγους από το ΣτΕ τον Μάρτιο του 2014 και ακολούθησε τρίτη απόφαση για την προστασία της, την οποία όμως δεν υπέγραψε ο τότε υπουργός Πολιτισμού. Τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου ακολούθησε τέταρτη απόφαση, η οποία δεν αρέσει στις τοπικές αρχές που όλα αυτά τα χρόνια σχεδιάζουν εμπορικό κέντρο τύπου mall με επιφάνεια 17.000 τετραγωνικών, υπερτριπλάσια σε σχέση με τη σημερινή.

2. Χιλιάδες υπογραφές

Η αξία του κτιριακού συγκροτήματος αναδείχθηκε από σημαντικούς φορείς, όπως το ελληνικό τμήμα του ICOMOS, τη μη κερδοσκοπική κίνηση MONUMENTA και την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού. Από το 2009 τη σκυτάλη έχει αναλάβει η Ομάδα Πρωτοβουλίας Πολιτών, που οργανώνει εκδηλώσεις και έχει συγκεντρώσει χιλιάδες υπογραφές για τη σωτηρία και επαναλειτουργία της Αγοράς.

3. Η Αρχιτεκτονική

Από την πρώτη στιγμή έδωσε το «παρών» η Αρχιτεκτονική Σχολή του Πολυτεχνείου, που με τον πιο επίσημο τρόπο έθεσε το δυναμικό της στη διάθεση του δήμου για τη διατήρηση του εμπορικού συγκροτήματος, το οποίο απαξιώθηκε τις τελευταίες δεκαετίες και τα τελευταία καταστήματα έπαψαν να λειτουργούν από το 2009.