Εν’ αστέρι πέφτει, πέφτει…

Αξιοδότησε την πρωτοτυπία έως την προκλητική υπερβολή. Ηθελε να γίνει κίνημα άξιο να γονατίσει την Ιστορία, όχι μόνον εκείνη της τέχνης. Και αυτό διότι παρενέβη φιλόδοξα στο μέσον του Μεγάλου Πολέμου, το 1916.

Ομως η τεχνική (τα πάσης φύσεως όπλα στα πεδία των μαχών), από τον Αύγουστο του 1914 έως τον Νοέμβριο του 1918, έγραψε αλλιώς τη μοίρα του κόσμου με 8,5 εκατ. νεκρούς, 6 εκατ. αναπήρους και κόστος σε χρήμα 225.500 εκατ. δολ.

Μιλάμε για το εδώ και 100 χρόνια κίνημα Dada, μορφή της τέχνης που βγήκε γρήγορα στη σύνταξη με όλες τις μικροπίκρες μιας καριέρας, η οποία δεν εξελίσσεται πια.

Ομως στην τετραετία του πολέμου συνάθροισε τριγύρω του ζωγράφους, στοχαστές, ποιητές από την Ευρώπη έως την Αμερική, οι οποίοι θεωρούσαν την τέχνη ως βάση αντίληψης του κόσμου.

Οι περισσότεροι από το 1915 βρήκαν άσυλο (όπως και Ρώσοι επαναστάτες) στη Ζυρίχη (η Ελβετία παρέμεινε ουδέτερη), αναδεικνύοντας το καμπαρέ Voltaire χώρο συνάντησής τους, με εμψυχωτή, οργανωτικό νου και ακούραστο προπαγανδιστή τον 20χρονο Ρουμάνο φοιτητή Μαθηματικών Σάμι Ρόζενστοκ.

Αυτός κατέφυγε σε ελβετικό πανεπιστήμιο με προτροπή των γονιών του ώστε να εξακολουθήσει τις σπουδές του. Υπογράφει τα μανιφέστα του κινήματος ως Τριστάν Τζαρά.

Τον Νοέμβριο του 1915 ο 28χρονος Γερμανός ζωγράφος Χανς Αρπ δίνει το έναυσμα του Dada με έκθεση φυγάδων καλλιτεχνών σε γκαλερί και από τον κατάλογο προϊδεάζει:

«Αυτά τα έργα είναι κατασκευές γραμμών, μορφών, σχημάτων και χρωμάτων. Το σχέδιο είναι μίμηση, θέαμα, σχοινοβασία. Τα ψευδαισθησιακά έργα των Ελλήνων και η ζωγραφική της Αναγέννησης οδήγησαν τον άνθρωπο στην υπερτίμηση του είδους του και στη μη-ενότητα. Αντικαταστάθηκε η ανωνυμία από τη διασημότητα, αυτή την απάτη…».

Συρροή στο καμπαρέ

Ο πόλεμος βάζει λουκέτο στις γαλλικές γκαλερί, οι Γερμανοί παρ’ ολίγον να φτάσουν στο Παρίσι, η κυβέρνηση μετακομίζει στο Μπορντό, οι 33χρονοι Π. Πικάσο και Ζ. Μπρακ ζωγραφίζουν για τελευταία φορά μαζί την άνοιξη του 1914 και ο τελευταίος το 1915 ντύνεται στο χακί.

Το 1916 ο 22χρονος Aντρέ Μπρετόν, φοιτητής ιατρικής, αποσπασμένος σε στρατιωτικό νοσοκομείο, με το ένα μάτι γνέφει στους Dada. Εχει καταληφθεί η Ρουμανία, η σφαγή εξελίσσεται σε πόλεμο χαρακωμάτων εκατέρωθεν του φρουρίου Βερντέν.

Τον Φεβρουάριο του 1916 δίδεται η «επίσημη πρώτη» του καμπαρέ με έργα των Aρπ, Γιανκό, Μοντιλιάνι, Χούγκο Μπαλ, Σλόντκι κ.ά., την ώρα που ο Πικάσο έχει πάρει σπίτι έξω από το Παρίσι και δουλεύει έναν κυβισμό ροκοκό.

Πλούσιο το έργο της χρονιάς γιατί ήδη οι Γάλλοι με τον 28χρονο Ντισάν, τον 36χρονο Πικαμπιά και τον 25χρονο Αμερικανό Ρέι έχουν βγάλει το Dada έξω από την Ευρώπη οργανώνοντας στη Ν. Υόρκη την «Ανεξάρτητη έκθεση» με έργα ντανταϊστικού περιεχομένου.

Το καμπαρέ θα γίνει η νυφική παστάδα για τον Βάλτερ Μπένγιαμιν που συνεχίζει σπουδές στην Ελβετία, παντρεύεται την Ντόρα Κέλνερ και γράφει το δοκίμιο «Για τη γλώσσα γενικά και για τη γλώσσα του ανθρώπου» την ώρα που απέναντι από το καμπαρέ ξενυχτούν Ρώσοι επαναστάτες υπό τον Λένιν.

Εως το τέλος του πολέμου ο Τζαρά θα απαγγείλει και θα εκδώσει επτά εν όλω μανιφέστα, παράλληλα με εκθέσεις ζωγράφων -μια ελάχιστη ρωγμή στον τοίχο παντός κατεστημένου στην τέχνη.

Χίλιες αστραπές έκαναν να λάμψουν οι πιο αλλοπρόσαλλοι συνδυασμοί:

«Είμαστε διευθυντές τσίρκου και σφυρίζουμε ανάμεσα στους αέρηδες των πανηγυριών, σε μοναστήρια, πορνείες, θέατρα, εστιατόρια. […] Το Dada δεν είναι σοφία, δεν είναι μωρία, δεν είναι ειρωνεία. Ξέρουμε πολύ καλά να συζητάμε για τη διανόηση. […] Είμαστε ανθρώπινοι και αληθινοί απέναντι στην απόλαυση, επιδιώκοντας να καρφώσουμε την πλήξη στο κενό. Dada, η λέξη που τρέπει τις ιδέες σε φυγή και γεννήθηκε από μια ανάγκη ανεξαρτησίας. Ο κύβος και η μητέρα σε κάποια περιοχή της Ιταλίας λέγονται Dada. […]. Σαν άγριος άνεμος σχίζουμε τα ρούχα των σύννεφων, αγροίκοι, χοροπηδητοί, καβάλα σε λόξιγκες. Είμαστε το σημείο της αφαίρεσης, η διαφήμιση και οι μπίζνες είναι στοιχεία ποιητικά. […] Εχουμε εξοντώσει τις μυξιάρικες κλίσεις μας γιατί χρειαζόμαστε δυνατά και σαφή έργα που θα μείνουν παρεξηγημένα για πάντα. […] Ηθική είναι η μετάγγιση σοκολάτας στις φλέβες των ανθρώπων. […] Dada: το ουρλιαχτό των συρρικνωμένων οδυνών, ο συνυφασμός όλων των αντιθέσεων, των αντιφάσεων, των γελοιοτήτων και των ασυνεπειών. Ιδού η ΖΩΗ. Η τέχνη είναι μια ΥΣΤΕΡΙΑ γεννημένη μέσα στο ατελιέ».

Με το τέλος του πολέμου η καρδιά της τέχνης ξανάρχεται στη θέση της, ο Τζαρά το 1919 φτάνει στο Παρίσι.

Το ’19 ξεσπά η εξέγερση του Σπάρτακου στο Βερολίνο, ιδρύονται η Τρίτη Διεθνής, η ομάδα «Ηλίθιοι» υπό τον Eρνστ, το περιοδικό Literature με τους Αραγκόν, Μπρετόν κ.ά., όπου ο Τζαρά συνεργάζεται από το 2ο τ. με κείμενα για την αφηρημένη τέχνη.

Το 1920 ο πληθωρισμός πνίγει τη Γερμανία, στο Παρίσι γίνεται χάπενινγκ Dada. Ο Ερνστ εκδιώκεται από τους κυβιστές «Χρυσός τομέας», ρέπει, λένε, στο αφηρημένο.

Το 1921 ξεκινούν οι τσακωμοί στους Dada, το 1924 ο A. Μπρετόν εκδίδει το πρώτο μανιφέστο για τον σουρεαλισμό, στον οποίο προσχωρούν όλοι, τα πράγματα σκουραίνουν για τον Τζαρά, αντέχει έως το 1935 οπότε το Κομμουνιστικό Κόμμα γίνεται το καταφύγιό του.

Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο περνά στους Μακί, κατόπιν επανέρχεται στο γράψιμο, τις διαλέξεις, τα ταξίδια και στο τέλος της ζωής του διδάσκει φιλοσοφία στη Σορβόννη.

Πέθανε το 1963 στα 67 του.