Επιλογές

Κάθε φορά που βρισκόμαστε μπροστά σε πολλαπλές δυνατότητες συμπεριφοράς, με το να επιλέξουμε μία εις βάρος κάποιας άλλης, κάνουμε μία πράξη επιλογής. Μέχρι εδώ είμαστε όλοι σύμφωνοι∙ οι δυσκολίες αρχίζουν όταν πρόκειται να καθορίσουμε το πλαίσιο μέσα στο οποίο ο καθένας από μας είναι ικανός να κάνει μια επιλογή.

Τότε ο ρεαλιστής θα τείνει στο να ελαχιστοποιήσει αυτή την πράξη μέχρι να την εξαφανίσει. Οι νόμοι της φύσης, θα πει, δεν είναι αντικείμενο επιλογής: είναι αυτοί που είναι και το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να αναγνωρίσουμε την αναντικατάστατη αλήθεια τους. Δεν είμαστε σε θέση να επιλέξουμε το παρελθόν∙ ακόμη και το δικό μας παρελθόν, εκείνο που έστω μια φορά ήταν για μας αντικείμενο επιλογής, δεν υπάρχει πια.

Δεν μπορούμε να επιλέξουμε αυτό που θα κάνουν οι άλλοι ή εκείνο που είναι οι άλλοι. Επίσης, αν λάβουμε υπόψη πόσοι τυχαίοι παράγοντες των πράξεών μας και του χαρακτήρα μας διαφεύγουν του ελέγχου μας, ακόμη και όλα όσα πιστεύουμε ότι επιλέγουμε, είναι ίσως εντελώς έξω από τις δυνατότητές μας: ίσως πιστεύουμε ότι είναι δυνατότητες συμπεριφοράς, αλλά δεν είναι τέτοιες (εκτός από μία, εκείνη που αναγκαστικά επιλέγουμε). Ισως είμαστε μονάδες ενός παγκόσμιου ντετερμινισμού, μη συμβατού με καμιά άλλη επιλογή.

Αντίθετα, εμείς έχουμε την τάση να επεκτείνουμε στο μάξιμουμ το περιβάλλον της επιλογής.

Κάθε ανάγκη είναι για μας δεοντολογική: είναι η αναγκαιότητα μιας νόρμας που δεν εφαρμόζεται πάντα, το πεπρωμένο που ανακαλούμε από μια φόρμα που δεν είναι σε θέση να πραγματοποιηθεί (και ποτέ δεν θα είναι πραγματοποιήσιμη μέχρι τέλους).

Εκείνο λοιπόν που σε κάθε στιγμή είναι η φύση, είναι αποτέλεσμα μιας πράξης επιλογής (σύνθεσης, θα έλεγε ο Καντ), ανάμεσα σε όλα τα διαφορετικά πεπρωμένα∙ και το ίδιο ισχύει και για το παρελθόν (δηλαδή για την Ιστορία), για τον δικό μου χαρακτήρα και του άλλου, και βέβαια για όσα επιλέγω να κάνω.

Οχι μόνον η επιλογή είναι δυνατή, αλλά χωρίς να διατυπώσουμε μια επιλογή δεν είμαστε σε θέση να εξηγήσουμε πως μπορεί να μην είναι τίποτε καθορισμένο: τίποτε που να είναι κατά κάποιο καθορισμένο τρόπο, παρά από χίλιους άλλους τρόπους.

Η επιλογή είναι αναπόφευκτη και θεμελιώνει το σύμπαν σε κάθε του μορφή. Οπως στη σχηματοποιημένη στη θεωρία των συνόλων από το «αξίωμα της επιλογής», εκείνο που υπάρχει είναι αποτέλεσμα άπειρων επιλογών ανάμεσα σε άπειρες δυνατότητες: ποτέ το παρελθόν δεν επιβάλλει την αναγκαιότητα μελλοντικών γεγονότων. Πράγμα που δεν αποκλείει τις αυθαίρετες επιλογές, αποτέλεσμα ενός κοντόφθαλμου, ξεροκέφαλου προγράμματος αυτό-επιβεβαίωσης, που μπορεί βαθμιαία να δώσει τη θέση του σε πιο ώριμες και συνειδητές επιλογές, διαφωτισμένες από έναν διάλογο ανάμεσα στα διάφορα εμπλεκόμενα μέρη που καταφεύγουν σε μια πράξη βίας.

*ομότιμος καθηγητή Φιλοσοφικής Σχολής ΑΠΘ