O τρόμος και ο άνθρωπος

Ασφαλώς και δεν είχε δίκιο ο Αντόρνο όταν έγραφε ότι «μετά το Αουσβιτς δεν μπορεί πλέον να γραφτεί ποίηση» ή, ακόμη, ότι «ολόκληρη η κουλτούρα μετά το Αουσβιτς, συμπεριλαμβανομένης και της κριτικής σε αυτή, είναι για τα σκουπίδια».

Προφανώς συγκλονισμένος ο Γερμανός στοχαστής από το αδιανόητο των στρατοπέδων συγκέντρωσης, αηδιασμένος από το πού μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος (να χάσει κάθε τι ανθρώπινο) στράφηκε εναντίον του πολιτισμού ως ανίκανου να αποτρέψει το φρικώδες ανείπωτο.

Είχε, όμως, δίκιο σε ό,τι αφορά την ιερότητα του ανθρώπινου σώματος, την αξιοπρέπειά του, αφού αυτά καταπατήθηκαν και εξευτελίστηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Δεν φταίει νομίζω γι’ αυτό ο ελλιπής πολιτισμός, αλλά το βαθύ, σκοτεινό και ανεξερεύνητο μύχιο του ανθρώπου, οι δυνατότητες του μυαλού του.

Θα ’πρεπε κάθε φορά να λέμε το ίδιο όταν γινόμαστε μάρτυρες φρικτών εγκλημάτων πολέμου ή τυφλών τρομοκρατικών χτυπημάτων όπως στους Δίδυμους Πύργους της Νέας Υόρκης, στο «Σαρλί Εμπντό» ή στο Μπατακλάν, στο Παρίσι;

Μουδιάζουμε όντως από τη φρίκη, χάνουμε τη φωνή μας, αναγκαζόμαστε όμως να αποδεχτούμε ότι δυστυχώς, ναι, ο άνθρωπος είναι και αυτό, κόντρα στη συγκλονιστική μαρτυρία του Πρίμο Λέβι «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος».

Δεν έχουν σχέση βέβαια οι πρόσφατες τρομοκρατικές επιθέσεις με τα ναζιστικά στρατόπεδα· στα τελευταία χάθηκε η ανθρωπινότητα του ανθρώπου, ενώ στις τυφλές επιθέσεις κυριαρχεί ο φανατισμός και τα θύματα δεν υφίστανται μακροχρόνια ταπείνωση, δεν παύει η συνοχή με την ιερότητα του θανάτου, που μαζί με την ιερότητα της ζωής συγκροτούν την έννοια άνθρωπος.

Να λέμε ευτυχώς που ακόμη δεν έχουμε εθιστεί στο αδιανόητο και το αποτρόπαιο· έτσι που εξελίσσεται η ανθρωπότητα πολύ φοβάμαι ότι δεν είμαστε και πολύ μακριά από ένα τέτοιο ανατριχιαστικό ενδεχόμενο.

Τα συνθήματα «Ποτέ πια φασισμός» ή «Οχι στον σκοταδισμό, όχι στην τρομοκρατία» δεν επαρκούν, ούτε οι αναλύσεις για το ποιος είναι ο κυρίως υπαίτιος της ανθρώπινης φρίκης.

Οσο και να πυργωθεί ο «πολιτισμένος» κόσμος δεν μπορεί να προφυλαχτεί από το κακό. Μπορεί να υπάρξει μια εξαναγκαστική ειρήνη, πάντα, όμως, θα βρίσκεται υπό τη δαμόκλειο σπάθη του αδιανόητου, για το οποίο όμως πολλοί είναι οι ισχυροί που φταίνε για τον αιώνιο μετεωρισμό του.

Κάποιος ριζοσπαστικός τρόπος σκέψης χρειάζεται, που να μην έχει συνάφεια με πρωτιές, ανωτερότητα, ικανότητα, πρωτοκαθεδρία και λοιπές καπιταλιστικές «αξίες».

Κάπως να πάψουμε να είμαστε ο ρόλος και η μάσκα και να ξαναγίνουμε φυσιολογικοί άνθρωποι.

Προ παντός μην εθιστούμε στον τρόμο· υπάρχει πάντα αυτός ο κίνδυνος, αλλά τα τζιμάνια της TV δεν λένε να το χωνέψουν μπροστά στα δικά τους μικροσυμφέροντα.

Ανίκανος ο πολιτισμός να σταματήσει τον τρόμο, ανίκανη και η δημοκρατία. Quo vadis?