Το πρώτο Σαββατοκύριακο του Σεπτεμβρίου η Θεσσαλονίκη έχει την τιμητική της, καθώς εγκαινιάζεται από τον εκάστοτε πρωθυπουργό η Διεθνής Εκθεση. Η 80ή διοργάνωση, λόγω προεκλογικής περιόδου, θα έχει διαφορετική διάσταση, αλλά οι «Νησίδες» δεν θα αλλάξουν την καθιερωμένη στάση τους και παρουσιάζουν το νεότερο τζαμί της «νύμφης του Θερμαϊκού», το οποίο έχει παραχωρηθεί στον δήμο και φιλοξενεί εκδηλώσεις υψηλού επιπέδου.
Το Γενί τζαμί δεν είναι μόνον το νεότερο δείγμα της οθωμανικής αρχιτεκτονικής στη Θεσσαλονίκη, στην οποία συγκαταλέγονται το Αλκαζάρ, το Αλατζά ιμαρέτ, το χαμάμ του μπέη (λουτρά «Παράδεισος»), το παζάρ χαμάμ («Λουλουδάδικα») και το Μπεζεστένι.
Το «Νέο τζαμί», που δεσπόζει στην οδό Αρχαιολογικού Μουσείου, κατασκευάστηκε το 1902, λίγα χρόνια πριν από την απελευθέρωση της πόλης από την τουρκική κυριαρχία, η οποία διήρκεσε πέντε αιώνες.
Χρηματοδοτήθηκε από τους Ντονμέδες, τους εξισλαμισμένους Εβραίους, και αυτή η θρησκευτική ιδιομορφία φαίνεται ότι σφράγισε την αρχιτεκτονική εικόνα του μνημείου, παντρεύοντας ισλαμικά και αναγεννησιακά στοιχεία που κυριαρχούσαν στη δυτική Ευρώπη στις αρχές του 20ού αιώνα.
Η Θεσσαλονίκη, που ιδρύθηκε από τον Κάσσανδρο κατά τους ελληνιστικούς χρόνους (316/315 π.Χ.), φέρει το όνομα της συζύγου του, η οποία ήταν ετεροθαλής αδελφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Τον 2ο μ.Χ. αιώνα κατακτήθηκε από τους Ρωμαίους και, λόγω της στρατηγικής θέσης της, αναδείχθηκε σε αυτοκρατορική πρωτεύουσα. Ηταν το φαβορί για την έδρα της Νέας Ρώμης αλλά τελικά προτιμήθηκε η πόλη που είχε ιδρύσει ο Βύζαντας, η Κωνσταντινούπολη. Κατά τη βυζαντινή περίοδο είχε αναγορευτεί σε συμβασιλεύουσα πόλη, με παρουσία εντονότερη από αυτή της Αθήνας, η οποία είχε καταδικαστεί σε… υποβιβασμό μετά την επικράτηση του χριστιανισμού.
Κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς το 1432, πριν από την άλωση της Πόλης, ενώ η εκδίωξη των Εβραίων από τη βόρεια Ευρώπη και την Ιβηρική Χερσόνησο συντέλεσε ώστε να εξελιχθεί σε παγκόσμια εβραϊκή μητρόπολη.
Ο Κωστής Μοσκώφ, στο βιβλίο του «Θεσσαλονίκη, τομή της μεταπρατικής πόλης», σημειώνει ότι το 1830 η ισραηλιτική κοινότητα αποτελούσε το 40% του πληθυσμού της πόλης και η μουσουλμανική το 30%.
Η επέκταση
Η οικονομική ευρωστία και η πληθυσμιακή ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης είχαν οδηγήσει στην κατεδάφιση των τειχών που είχαν κατασκευαστεί κατά τη βυζαντινή περίοδο για προστασία από τις επιθέσεις πειρατών και άλλων επιδρομέων.
Η πολεοδομική επέκταση ξεκίνησε από την ανατολική πλευρά, με τη νέα συνοικία του Χαμιδιέ, όπου άρχισε η εγκατάσταση των εύπορων οικογενειών.
Ο Βασίλης Κολώνας, στο έργο του «Οι αρχιτεκτονικές μετατροπές στη Θεσσαλονίκη», αναφέρει ότι η δημοτική αρχή έκανε την πρώτη επέκταση του σχεδίου πόλης το 1888 και χρειάστηκε να προχωρήσει σε νέα μέσα σε μια οκταετία!
«Τα κριτήρια που οδηγούν στην εγκατάσταση στο Χαμιδιέ δεν είναι καθόλου εθνικά ή θρησκευτικά», γράφει. Αναδεικνύει την πολυπολιτισμικότητα της περιοχής και παρατηρεί ότι συνυπάρχουν Εβραίοι τραπεζίτες, Ελληνες έμποροι και Τούρκοι αξιωματικοί.
Η απόκτηση κατοικίας στη λεωφόρο των Εξοχών, τη σημερινή Β. Ολγας, αποτελούσε τεκμήριο οικονομικής και κοινωνικής καταξίωσης.
Παρά τις σύγχρονες αλλοιώσεις, τα αρχοντόσπιτα της περιοχής θυμίζουν την εποχή της ακμής, που συνεχίστηκε και μετά την απελευθέρωση στις 26 Οκτωβρίου 1912.
Το Γενί τζαμί σχεδιάστηκε από τον Ιταλό αρχιτέκτονα Βιταλιάνο Ποζέλι. Γεννημένος το 1838 στο Καστελόνε της Σικελίας, σπούδασε αρχιτεκτονική στη Ρώμη όπου και αναδείχθηκε το ιδιαίτερο ταλέντο του.
Πολύ νέος μετακόμισε στην Κωνσταντινούπολη και ανέλαβε την εκκλησία του Αγίου Στεφάνου. Το 1886 πήγε στη Θεσσαλονίκη, απεσταλμένος της Υψηλής Πύλης, για να σχεδιάσει το Αυτοκρατορικό Λύκειο.
Αγάπησε την πόλη, στην οποία παντρεύτηκε και έζησε ώς το τέλος της ζωής του (1918). Πολύ σύντομα αναδείχθηκε σε αγαπημένο αρχιτέκτονα των εύπορων οικογενειών, ένας… Τσίλερ της Θεσσαλονίκης.
Υπέγραψε άλλωστε τα σχέδια για τα σημαντικότερα ιδιωτικά και δημόσια κτίρια της εποχής.
Εργα του είναι η Στοά Λομπάρντο, το Διοικητήριο, η έπαυλη και οι μύλοι της οικογένειας Αλλατίνη, η καθολική και η αρμενική εκκλησία, αλλά και οι οθωμανικοί στρατώνες, όπου στεγάζεται το Γ΄ σώμα στρατού.
Οι επιρροές
Αυτή η πολυσυλλεκτικότητα του Ποζέλι αποτυπώνεται με τον πιο ανάγλυφο τρόπο στο Γενί τζαμί. Η κύρια είσοδος ακολουθεί τον άξονα της Μέκκας, αλλά το κτίριο είναι διώροφο, στοιχείο μοναδικό για μουσουλμανικούς χώρους λατρείας.
Διαθέτει τρούλο και στην εξωτερική τετραγωνισμένη όψη του κυριαρχούν αναγεννησιακά και μπαρόκ στοιχεία, ενώ εντυπωσιάζουν οι κορινθιακού ρυθμού κίονες της κεντρικής πύλης και τα βυζαντινής πνοής δίλοβα παράθυρα.
Ιδιαίτερα πολυτελής είναι η εσωτερική διακόσμηση, όπου συνυπάρχουν τα έντονα κεραμικά σχέδια του αραβικού πολιτισμού με το άστρο του Δαβίδ.
Αρκετοί ιστορικοί της αρχιτεκτονικής διακρίνουν στο τζαμί επιρροές από το τέμενος στο Ακσαράι και τα ανάκτορα Γιλντίζ, τα οποία είναι προγενέστερα και προφανώς τα γνώρισε ο Ποζέλι κατά την παραμονή του στην Κωνσταντινούπολη.
Δείγμα της επιρροής του σουλτάνου Αμπντουλχαμίτ Β’, ο οποίος έδωσε την εντολή για την κατασκευή του «Νέου τζαμιού», είναι το ηλιακό ρολόι της νοτιοανατολικής όψης που συνοδεύεται από τη συμβουλή του προς τους πιστούς να γυρίζουν τα δικά τους «δέκα λεπτά πίσω».
Ως το 1923, το τζαμί διέθετε και μιναρέ, ο οποίος κατεδαφίστηκε μετά την ανταλλαγή πληθυσμών που ακολούθησε τη Μικρασιατική Καταστροφή. Για ένα μικρό διάστημα στέγασε πρόσφυγες, ενώ από το 1925 ώς το 1963 φιλοξένησε το Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης πριν μεταφερθεί στην οριστική του στέγη στη λεωφόρο Στρατού.
Από αυτή την τελευταία λειτουργία πήρε το όνομά της η οδός επί της οποίας βρίσκεται η κεντρική είσοδος του μνημείου και με την ονομασία «Παλιό αρχαιολογικό μουσείο» έχει αποδοθεί στον Δήμο Θεσσαλονίκης, που το αξιοποιεί για την οργάνωση εκθέσεων και πολιτιστικών εκδηλώσεων.
Το κτίριο είχε υποστεί μικρές ζημιές στους σεισμούς του 1978, αλλά χρειάστηκε να περάσουν είκοσι χρόνια για να επουλωθούν μέσα από τα προγράμματα της ανάδειξης της Θεσσαλονίκης σε Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης για το 1997.
❶ Ο άλλος δρόμος
Το κίνημα των Ντονμέ, των αποστατών, αναπτύχθηκε στις εβραϊκές κοινότητες τον 17ο αιώνα. Ξεκίνησε από τον Σαμπατάι Ζεβί, που υποσχόταν να εκπληρώσει τις μεσσιανικές προσδοκίες των Εβραίων. Συνελήφθη όμως από τους Τούρκους, βασανίστηκε και ασπάστηκε το ισλάμ. Οι οπαδοί του, που εξακολούθησαν να υπάρχουν ώς τις αρχές του 20ού αιώνα, διατηρούσαν πολλά από τα ιουδαϊκά έθιμα και ακολούθησαν τον δικό τους δρόμο στους κόλπους της ισλαμικής θρησκείας.
❷ Θρησκευτική τελετή
Την άνοιξη του 2013 το Γενί τζαμί λειτούργησε και πάλι ως τόπος προσευχής των μουσουλμάνων. Μετά από 88 χρόνια, ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης, Γιάννης Μπουτάρης, έδωσε άδεια σε ομάδα 30 σπουδαστών από την Κομοτηνή να μπουν στον χώρο και να κάνουν την προσευχή τους, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι το μνημείο δεν προβλέπεται να δοθεί προς μόνιμη χρήση για θρησκευτικές τελετές.
❸ Η έκθεση
Στο προαύλιο του τζαμιού εκτίθεται μια μοναδική συλλογή μαρμάρινων γλυπτών από τη ρωμαϊκή και πρωτοχριστιανική περίοδο. Λίγο πριν από την είσοδο των Γερμανών στη Θεσσαλονίκη, κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι αρχαιολόγοι έθαψαν πολύτιμα εκθέματα του μουσείου για να τα διασώσουν.
-320x213.jpg)
