Ενα τσούρμο μαυροντυμένοι άντρες αλαλάζουν πίσω από το Μπέη Χαμάμ καταμεσής της πυρίκαυστου ζώνης της Θεσσαλονίκης, μεσημέρι της περασμένης Παρασκευής και με το θερμόμετρο να δείχνει στη διασταύρωση Εγνατίας και Αριστοτέλους 35 βαθμούς Κελσίου.
Ασθμαίνοντες περαστικοί κοιτάζουν και προσπαθούν να καταλάβουν τι συμβαίνει στον χώρο που οι περισσότεροι γνωρίζουν ως «λουτρά Παράδεισος» και πίσω από τον οποίο, στο πάρκο, στήνονται τώρα σκηνές, προσωρινά καταλύματα Σύρων προσφύγων.
Ωστόσο δεν πρόκειται για κάποιου είδους διαμαρτυρία, παρά για την τελευταία σκηνή, τη μοναδική μάλιστα στην οποία εμφανίζονται άντρες, σε ένα φιλμ που γυρίζεται εδώ και ένα μήνα μέσα στο μνημείο.
Ξανάγινε χαμάμ για τις ανάγκες της ταινίας, η οποία καταγράφει τις ιστορίες και τα πάθη μουσουλμάνων γυναικών και έχει τον χαρακτηριστικό τίτλο «Στην ηλικία μου κρύβομαι ακόμη για να καπνίσω».
Τριάντα χρόνια είχε να «λειτουργήσει» το Μπέη Χαμάμ και άνοιξε μόνο για τα γυρίσματα της Γαλλοαλγερινής ηθοποιού και συγγραφέως Ραϊάνα Ομπερμάγερ, η οποία μεταφέρει στο σινεμά το θεατρικό έργο που η ίδια έχει γράψει και παίζεται συνεχώς στη Γαλλία εδώ και εφτά χρόνια.
Πρόκειται για διεθνή συμπαραγωγή Γαλλίας-Αλγερίας και Ελλάδας, την οποία έχει αναλάβει η εταιρεία του Κώστα Γαβρά και της συζύγου του Μισέλ Ρέι. Η ταινία χρηματοδοτείται από το ARTE, το Eurimages αλλά και το ελληνογαλλικό ταμείο, ενώ συμπαραγωγός από την Ελλάδα είναι η Blonde Productions της Φένιας Κοσοβίτσα.
Ιμάμης από το Αφγανιστάν
Η υπόθεση εξελίσσεται σε ένα χαμάμ της Αλγερίας, χώρος στον οποίο οι γυναίκες είναι απελευθερωμένες, αφού δεν επιτρέπεται η είσοδος σε άντρες. Σώματα και γλώσσες λύνονται στο χαμάμ, σχόλια και πειράγματα, δράματα και αστεία κρύβονται στους ατμούς, η ζωή έχει ανθρώπινα χαρακτηριστικά.
Την πρωταγωνίστρια Φατίμα υποδύεται η διάσημη Γαλλίδα ηθοποιός, με καταγωγή από την Παλαιστίνη, Χιάμ Αμπάς. Είναι η διαχειρίστρια του χαμάμ. Το έργο είναι η αφήγηση πολλών γυναικείων ιστοριών, οι οποίες ξεδιπλώνονται με αφορμή την είσοδο στον χώρο μιας μικρής ετοιμόγεννης (Λίνα Σουαλέμ) που βρίσκει καταφύγιο εκεί. Την ψάχνει ο αδελφός της να την σκοτώσει γιατί σπίλωσε την τιμή της οικογένειας. Θυμωμένος, την αναζητά μαζί με μια ομάδα γενειοφόρων σκληροπυρηνικών μουσουλμάνων με επικεφαλής έναν ιμάμη που μόλις γύρισε από το Αφγανιστάν.
Με εξαίρεση την τελική σκηνή, σε όλες τις υπόλοιπες υπάρχουν μόνο γυναίκες ηθοποιοί. Ακόμη και οι τεχνικοί του συνεργείου είναι γυναίκες. «Για ένα μήνα ζήσαμε σαν σε ένα υπέροχο “χαρέμι”, νιώθουμε περίεργα σήμερα που κυκλοφορούν και άντρες μεταξύ μας» μας λέει η διευθύντρια παραγωγής Τατιάνα Βέρμπη. Εχει σημάνει διάλειμμα, ηθοποιοί και κομπάρσοι κάθονται στις σκιές κάτω από τα δέντρα για το μεσημεριανό γεύμα τους.
Η κ. Βέρμπη μάς εξηγεί ότι για τους περίπου 30 κομπάρσους (γυναίκες και άντρες) αναζήτησε πρόσωπα στη Θεσσαλονίκη. Τα βρήκε τελικά ανάμεσα σε μετανάστριες και πρόσφυγες από το «Στέκι Μεταναστών» και το σχολείο «Οδυσσέας», αλλά και ψάχνοντας στον δρόμο, σε συλλόγους και χορωδίες της πόλης για γυναίκες με αλγερίνικα χαρακτηριστικά. «Η αντοχή αυτών των ανθρώπων στις συνθήκες δουλειάς ήταν αξιοθαύμαστη, δεν κρύβω ότι πολλές φορές ήταν αυτοί που έδιναν θάρρος στις επαγγελματίες ηθοποιούς». Οσο για τον χώρο, «είναι ιδανικός για τα γυρίσματα, είναι λειτουργικός και κυρίως έχει πάνω του, κουβαλάει και αποπνέει όλη αυτή την ποίηση του παλιού», μας λέει.
Αποψη στην οποία συνηγορεί και η διευθύντρια φωτογραφίας Ολυμπία Μυτιληναίου, η βραβευμένη για την «Miss Violence» του Αλέξανδρου Αβρανά. «Για πρώτη φορά αντέγραψα τον φυσικό φωτισμό, ο χώρος αυτός έχει την αίγλη που του έχει δώσει η φθορά του χρόνου».
Η Ολυμπία Μυτιληναίου στέκεται και στο θέμα της ταινίας, στην ιδιαιτερότητα των γυρισμάτων. «Δεν μου έχει ξανασυμβεί όλο το συνεργείο να είμαστε γυναίκες» επισημαίνει. «Ωστόσο η χημεία μας ήταν εξαιρετική, δεν είχαμε καθόλου ταμπού και κυρίως αυτό που μου άρεσε είναι που κάνουμε πολιτικό σινεμά με θέμα τη διαφυλετική και θρησκευτική βία».
Φιλμ σαν επανάσταση
«Εχω την εντύπωση πως οι δυτικοί δεν ενδιαφέρονται για την ουσία των προβλημάτων στον μουσουλμανικό κόσμο, βλέπουν μόνο την οικονομική διάσταση. Οι γυναίκες όμως είναι σαν να γεννιούνται σε μια φυλακή και δεν ξέρουν πώς είναι η ελευθερία. Οπότε θα ήθελα πολύ το φιλμ να έχει απήχηση, για να βοηθήσουμε τις γυναίκες να κατανοήσουν τις δυνατότητες που έχουν να λύσουν τα προβλήματά τους. Υπ’ αυτή την έννοια το φιλμ θα είναι μια επανάσταση αν προβληθεί στις χώρες για τις οποίες μιλάει».
«Πριν από την αναγκαστική εξορία μου υπήρχε το χαμάμ, όπου έβρισκα διαφυγή μαζί με τις άλλες γυναίκες» λέει στο σκηνοθετικό της σημείωμα η Ραϊάνα. Εφυγε από την Αλγερία το 1999, αλλά ακόμη και στη Γαλλία δέχτηκε επίθεση το 2010 από φονταμενταλιστές, οι οποίοι αποπειράθηκαν να την κάψουν με βενζίνη. Και όπως λέει, οι ηρωίδες της «μιλάνε για τους άνδρες και τον φονταμενταλισμό. Το τοποθέτησα στην Αλγερία, γιατί αυτή γνωρίζω. Αφορά όμως κάθε γυναίκα, η Φατιμά θα μπορούσε να λέγεται Φρανσουάζ».
Και είναι ιστορική ειρωνεία να σκέφτεται κανείς ότι ο Κώστας Γαβράς είχε γυρίσει το «Ζ» στην Αλγερία για να μιλήσει για μια «επανάσταση» που δεν γινόταν στην Ελλάδα, ενώ τώρα έρχεται ως παραγωγός στην Θεσσαλονίκη για να μιλήσει για μια επανάσταση που αργεί στην Αλγερία.
Info: Η ταινία θα βγει στις αίθουσες μέχρι την άνοιξη του 2016.
