Η Ευρώπη μετά τη συμφωνία των Βρυξελλών

Η 13η Ιουλίου 2015 κατά την οποία υπεγράφη η νέα συμφωνία στήριξης της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας καταγράφεται στην ευρωπαϊκή ιστορία ως ημερομηνία-σταθμός. Οχι μόνον επειδή αποφασίστηκε να αντιμετωπιστεί το «ελληνικό ζήτημα» στο πλαίσιο του καθεστώτος της λιτότητας για ακόμη μία φορά, αλλά και επειδή από τη σκοπιά της πολιτικής φιλοσοφίας της Ευρώπης ανοίγονται μια σειρά από αρνητικές ιστορικές προοπτικές.

Οι αναλύσεις για το περιεχόμενο της συμφωνίας είναι αναρίθμητες, ενώ για το ζήτημα πώς προσήλθαν στις διαπραγματεύσεις η Ευρωπαϊκή Ενωση και η ευρωζώνη και ποια ήταν η εικόνα της Ευρώπης στο πλαίσιο των διαβουλεύσεων ή ακόμη για το πώς διαμορφώνονται οι προοπτικές της Ευρώπης μετά τη συμφωνία, οι συζητήσεις είναι μετρημένες, αλλά και η θεωρητική αμηχανία στο επίπεδο της πολιτικής φιλοσοφίας είναι έκδηλη.

Χωρίς περιστροφές πρέπει να καταγραφούν τρεις αρνητικές επιπτώσεις που έχει η συμφωνία στην αυτοεικόνα της Ευρώπης. Η πρώτη αναφέρεται στην αποδόμηση της ορθολογικής αυτοσυνείδησής της, της αυτοεικόνας της.

Η δεύτερη επίπτωση συνδέεται άρρηκτα με την πρώτη και έχει να κάνει με την προτεραιότητα της οικονομικής και νομισματικής σφαίρας της ευρωζώνης έναντι της πολιτικής σφαίρας της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Και η τρίτη αλλαγή της Ευρώπης αναφέρεται στην πλήρη και αναμφισβήτητη επικράτηση του φυσιοκρατικού μοντέλου οργάνωσης της ανθρώπινης ζωής έναντι του πνευματικού (στοχαστικού) του κοινωνικού βιόκοσμου.

Οσον αφορά την πρώτη ριζική αλλαγή στην ίδια τη συνείδηση και στην αυτοσυνείδηση της Ευρώπης: Δεν έχει συμπληρωθεί ούτε ένας αιώνας από το 1935, όταν ο Γερμανός φιλόσοφος Χούσερλ τόνιζε ότι η Ευρώπη δεν είναι απλώς μια γεωγραφική ήπειρος, αλλά η «ιστορική ακολουθία έλλογων στόχων».

Ομως στις 13 Ιουλίου 2015 οι ορθολογικές πολιτικές αξίες της Ευρώπης, όπως η αξία της πολιτικής αλληλεγγύης, ενταφιάστηκαν. Ο Ελληνας πρωθυπουργός διαβουλεύεται την πολιτική μοίρα της χώρας του υπό την απειλή εξόδου από τη νομισματική ένωση! Οι αρχηγοί των 18 κρατών-μελών της ευρωζώνης δεν δέχονται να συζητήσουν στοιχειώδη ορθολογικά ζητήματα, όπως η υιοθέτηση ευρωομολόγων ως οικονομική και νομισματική εφαρμογή της ευρωπαϊκής πολιτικής ιδέας της αλληλεγγύης. Αντιθέτως, επιβάλλουν την ίδρυση ταμείου υποθήκευσης της περιουσίας του Δημοσίου.

Βρισκόμαστε μπροστά σε μια εμπειρία διαβουλεύσεων και διαπραγματεύσεων η οποία αποδομεί την παράδοση του ευρωπαϊκού πολιτικού πολιτισμού δύο αιώνων. Η δημοκρατία, η λαϊκή κυριαρχία, οι πολιτικές αξίες, η πολιτική αλληλεγγύη, όλα τα ευρωπαϊκά ορθολογικά «πράγματα» αμφισβητούνται και τελικά καταρρέουν. Η ευρωζώνη προσήλθε στις διαπραγματεύσεις όχι ως πολιτικό υποκείμενο, το οποίο θα μπορούσε να είχε επεξεργαστεί την πολιτική παράδοση της Ευρώπης και να αναστοχαστεί τις ιστορικές προοπτικές της, αλλά συμπεριφέρθηκε ως τεχνοκρατικό μόρφωμα.

Αρχικώς είχε δημιουργηθεί η εντύπωση ότι από τότε που ξέσπασε σε παγκόσμιο επίπεδο η κρίση (2008) και στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ενωσης με αφορμή το «ελληνικό ζήτημα» (2009) υπήρχε μια ένταση ανάμεσα στο πολιτικό στοιχείο, το οποίο αντιπροσώπευε η Ευρωπαϊκή Ενωση, και το οικονομικό-νομισματικό στοιχείο, το οποίο ενσάρκωνε η ευρωζώνη (ΟΝΕ). Τελικά η ένταση, ή ορθότερα η διαμάχη αυτή, έπαψε να υπάρχει τη 13η Ιουλίου 2015. Υπερίσχυσε το νομισματικό στοιχείο έναντι του πολιτικού. Επικράτησε πλήρως το τεχνοκρατικό στοιχείο και εξαφανίστηκε το πολιτικό. Δεν υφίστανται πια περιθώρια για να αναβιώσει η πολιτική ένωση της Ευρώπης κατά την επόμενη δεκαετία.

Το «ελληνικό ζήτημα» μπορεί να επιλυθεί, έστω και με τις αλυσιτελείς μεθόδους των μνημονίων, εκείνο όμως το ζήτημα που αναδύεται πια είναι το «ευρωπαϊκό ζήτημα». Και αυτό θα είναι το ζήτημα του εικοστού πρώτου αιώνα: η κατεξοχήν ορθολογική κοινωνική σφαίρα του πλανήτη μας, η Ευρώπη, κατασκεύασε στο εσωτερικό της μια ιδιαίτερη περιοχή: την ευρωζώνη (τη νομισματική ένωση). Σ’ αυτή την περιοχή ανέθεσε τον ρόλο του πολιτικού υποκειμένου προκειμένου να επιλύσει ένα πρόβλημα όπως είναι το πολιτικό πρόβλημα του κρατικού χρέους ενός κράτους-μέλους της.

Η ορθολογική σοφία της Ευρώπης εγκλωβίστηκε στην τεχνοκρατική μωρία της ευρωζώνης. Μετά τη συμφωνία των Βρυξελλών, η τρίτη ριζική αλλαγή αναφέρεται στον μετασχηματισμό του κοινωνικού βιόκοσμου σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Το χρήμα δεν είναι πια ένα λειτουργικό ανταλλακτικό μέσο συναλλαγών, αλλά ελεγκτικό μέσο υποταγής και οργάνωσης της ανθρώπινης ζωής. Το φυσιοκρατικό μοντέλο οργάνωσης της ζωής είναι η εκδοχή της τεχνοκρατίας στην καθημερινότητα του ανθρώπου.

Ως πολίτες δεχτήκαμε να διαπραγματευτούμε με την ευρωζώνη, δηλ. με ένα τεχνοκρατικό μόρφωμα το οποίο φόρεσε τη μάσκα του πολιτικού υποκειμένου. Η αντιμετώπιση της κοινωνίας ως φύσης καταδικάζει το άτομο στην απραξία και στο καθεστώς της ανελευθερίας. Οι πολίτες στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης έχουν αντιληφθεί ότι η ίδια η ζωή είναι δική τους.

Αυτή λοιπόν η δική μας ζωή (βλ. το εξαίσιο βιβλίο των Ulrich Beck και Ulf Erdmann Ziegler με τίτλο: «Μία ζωή δική μας» – Eigenes Leben, 1999) δεν υποθηκεύεται σε καμία συμφωνία, δεν αντιτίθεται σε κανέναν τεχνοκράτη, δεν εξαργυρώνεται. Κοντολογίς, με τη συμφωνία των Βρυξελλών το τεχνοκρατικό μόρφωμα της ευρωζώνης αποδόμησε την ορθολογική παράδοση της Ευρώπης. Κατοχύρωσε την ηγεμονία της τεχνοκρατίας έναντι της πολιτικής και κατέστησε όλους τους Ευρωπαίους πολίτες φυσικές «γυμνές υπάρξεις» (Agamben).

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης