Δια χειρός κρατουμένων

Μια εκκλησία κατασκευασμένη από πολιτικούς κρατούμενους είναι το πιο ενδιαφέρον κτίριο της Μακρονήσου. Αυτή η στενή λωρίδα γης έμελλε να συνδεθεί με τις πιο αποτρόπαιες σελίδες του Εμφυλίου. Βασανιστήρια, εικονικές εκτελέσεις και απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης ήταν το «τρίπτυχο» που βίωσαν οι χιλιάδες αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης αλλά και απλοί στρατιώτες που οι αρχές έκριναν ότι χρειάζεται να περάσουν από… εθνική κολυμπήθρα! Προμελετημένο έγκλημα ήταν ο αφανισμός πάνω από 300 σκαπανέων τη νύχτα της 29ης Φεβρουαρίου του δίσεκτου 1948, που παραμένει ώς σήμερα άγνωστο χρονικό

Οι νεότερες γενιές δύσκολα μπορούν να συνειδητοποιήσουν ότι σε αυτό το άγονο νησί, με έκταση που μόλις ξεπερνά τα 18 τετραγωνικά χιλιόμετρα και σε μικρή απόσταση από το Λαύριο, «φιλοξενήθηκαν» πάνω από 50.000 αγωνιστές από το 1946 έως και το 1961. Μόνον το 1949, λίγο μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού, στο κολαστήριο μαρτύρησαν περίπου 20.000 ψυχές, όπως περιγράφει στο βιβλίο του «Λοιμός» ο Ανδρέας Φραγκιάς.

Το δυτικότερο νησί των Κυκλάδων, με βάση τη γεωλογία, συνδέεται πιο πολύ με την Αττική και ειδικά τη Λαυρεωτική από την οποία απέχει μόνο 5 χιλιόμετρα. Η αρχαία ονομασία της πάντως έχει… βασιλικές ρίζες. Καταγράφεται ως «Ελένη νήσος», αφού κατά τη μυθολογία σε αυτήν αναζήτησε καταφύγιο ο Πάρις μετά την αρπαγή της ωραίας συζύγου του βασιλιά της Σπάρτης, Μενέλαου, που στάθηκε η αφορμή για τον Τρωικό Πόλεμο. Ο Στράβωνας πάντως την αναφέρει ως Κρανάη, από το όνομα της κόρης του βασιλιά της Αθήνας Κραναού. Στο νησί έχουν βρεθεί πρωτοελλαδικός οικισμός και ίχνη κτισμάτων που χρονολογούνται από την εποχή του Χαλκού, στα τέλη 4ου π.Χ. αιώνα.

Κατά τη βυζαντινή περίοδο πάντως ήταν ορμητήριο πειρατών, ενώ στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-13) λειτούργησε για πρώτη φορά ως στρατόπεδο Τούρκων αιχμαλώτων. Μετά την εθνική τραγωδία στη Μικρά Ασία μετατράπηκε σε λοιμοκαθαρτήριο προσφύγων και πολλοί άφησαν σε αυτό το αφιλόξενο νησί την τελευταία τους πνοή.

Τον Απρίλιο του 1947 και ενώ φούντωνε η εμφύλια σύγκρουση, η Μακρόνησος επιλέχθηκε ως στρατόπεδο συγκέντρωσης για «εθνική αναμόρφωση» των πολιτικών αντιπάλων της τότε κυβέρνησης. Στα έξι στρατόπεδα συγκεντρώθηκαν αξιωματικοί του ΕΛΑΣ και αργότερα του Δημοκρατικού Στρατού που έπεφταν στα χέρια των «εθνικών» δυνάμεων, νεοσύλλεκτοι που είχαν θεωρηθεί… αντεθνικώς δρώντες, άντρες και γυναικόπαιδα από τόπους εξορίας, όπως τον Αϊ- Στράτη, την Ικαρία και το Τρίκερι.

Στόχος του μαρτυρικού εγκλεισμού ήταν η ποδοπάτηση της αξιοπρέπειας των κρατουμένων και η υπογραφή «δήλωσης αποκήρυξης» του κομμουνισμού, που ήταν το «διαβατήριο» για να αλλάξουν «στρατόπεδο» και να γίνουν αποδεκτοί από την «εθνικώς σκεπτόμενη» κοινωνία. Για να βοηθήσουν στην… ανάνηψη, είχαν επισκεφτεί το ξερονήσι η αλήστου μνήμης Φρειδερίκη και ο Αμερικανός στρατηγός Βαν Φλιτ, ενώ ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος είχε μιλήσει για «νέο Παρθενώνα», φράση που αργότερα είχε ανακαλέσει.

Το καθημερινό πρόγραμμα περιλάμβανε βάρβαρη πειθαρχία, με καψώνια και ορθοστασία σε ήλιο ή βροχή, βασανιστήρια και δολοφονίες, ενώ το φαΐ, το νερό και η περίθαλψη ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτες παροχές, όπως αναφέρει ο εξαιρετικός ιστότοπος της Πανελλήνιας Ενωσης Κρατουμένων Αγωνιστών Μακρονήσου (ΠΕΚΑΜ). Αποκορύφωμα ήταν η σφαγή την νύχτα της 29ης Φεβρουαρίου ώς το μεσημέρι της 1ης Μαρτίου 1948 στον χώρο του Α’ Τάγματος Σκαπανέων, που αργότερα ονομάστηκε ΑΕΤΟ.

Το χρονικό των δύο μαύρων ημερών ζωντανεύει με συγκλονιστικό τρόπο ο κομμουνιστής Διονύσης Γεωργάτος, που χωρίς δισταγμό κάνει λόγο για προμελετημένη ενέργεια από την πλευρά των δυνάμεων καταστολής. Από τις πρώτες ώρες το υπουργείο Στρατιωτικών εξέδωσε ανακοίνωση με την οποία ενημέρωνε για προσπάθεια απόδρασης εφτά κρατουμένων, απέδιδε τη σφαγή στα… θύματα και έκανε λόγο για 17 νεκρούς και 61 τραυματίες, καθώς και για τέσσερις τραυματίες «εκ των ημετέρων».

Η απάντηση ήρθε από την «Εξόρμηση», την εφημερίδα του Δημοκρατικού Στρατού, που αποκάλυψε τη «μοναρχοφαστική δολοφονική προβοκάτσια», ενώ ένα μήνα αργότερα αποκαλύφθηκε ότι είχαν δολοφονηθεί πάνω από 300 φαντάροι. Τα στοιχεία επιβεβαίωσαν μετά από χρόνια ο γιατρός του τάγματος αλλά και ο καπετάνιος του καϊκιού που παρέλαβε τα πτώματα για να τα παραδώσει σε πολεμικό πλοίο ανοιχτά της ξερονησίδας Σαν Τζιόρτζιο («Ριζοσπάστης», 3 Μαρτίου 2002). «Δήλωση δεν έκανα, ούτε θα κάνω» περιγράφει ο Δ. Γεωργάτος αναφερόμενος στον Πασχάλη, που τον έσυραν οι βασανιστές του στη Χαράδρα και δεν τον ξαναείδε κανείς…

Σε αυτό το βραχώδες νησί κρατούμενοι και στρατιώτες έχτισαν όχι μόνο τους χώρους διαμονής, αλλά θέατρα, εκκλησίες, ακόμη και τα σπίτια των δεσμωτών τους. Αποτελούσαν μέρος από τα καψώνια και μάλιστα σε αντίξοες καιρικές συνθήκες, αλλά έφτιαξαν αριστουργήματα όπως μαρτυρεί το κτίριο των αρτοκλιβάνων, το μόνο που έχει συντηρηθεί.

Το σπουδαιότερο έργο είναι η ανοιχτή εκκλησία του Αγίου Αντωνίου, με το άψογα διατηρούμενο ιερό, τις καμάρες και τον θόλο που είναι διακοσμημένος με αστέρια. Το σχεδίασε ομάδα εξόριστων μηχανικών και οικοδόμων, με επικεφαλής τον αρχιτέκτονα Ηλία Σκρουμπέλο (1921-2006). Γεννημένος στην Καλαμάτα, αποφοίτησε από το Πολυτεχνείο το 1946.

Φοιτητής έζησε τη ναζιστική κατοχή και εντάχθηκε στο ΕΑΜ, με αποτέλεσμα να «τιμωρηθεί» και να βρεθεί στις αρχές του 1947 στη Μακρόνησο, στο μαρτυρικό ΑΕΤΟ, και να ζήσει τη νύχτα της μεγάλης σφαγής. Συγκαταλέγεται στους σπουδαιότερους Ελληνες αρχιτέκτονες της μεταπολεμικής γενιάς, έχοντας σχεδιάσει σημαντικά δημόσια κτίρια (αεροδρόμια, πανεπιστημιακά συγκροτήματα), βιομηχανικές μονάδες και ξεχωριστές πολυκατοικίες.

Κορυφαίο δημόσιο έργο του θεωρείται η περίφημη «Παγόδα», ο σταθμός του ΟΛΠ στο κεντρικό λιμάνι του Πειραιά, που συνυπογράφει με τον καθηγητή της Αρχιτεκτονικής Σχολής Γιάννη Λιάπη. Σχεδίασε επίσης το μνημείο στα μαρτυρικά Καλάβρυτα, ενώ καθοριστική ήταν η συμβολή του στο «Σπίτι του Λαού», τα γραφεία του ΚΚΕ στον Περισσό, που αποτελεί δείγμα της διά βίου στράτευσής του στις αρχές του ουμανισμού.

1. Οι καταπατητές

Μόλις το 1989, με απόφαση της τότε υπουργού Μελίνας Μερκούρη, το ξερονήσι κηρύχθηκε μνημείο της εποχής του Εμφυλίου, χωρίς όμως να ακολουθήσει κάποιο πρόγραμμα ανάδειξης. Σήμερα στη Μακρόνησο έχουν εντοπιστεί αυθαίρετα κτίσματα βοσκών και μελισσοκόμων!

2. Εκδηλώσεις και δωρεές

Τα τελευταία χρόνια έχουν οργανωθεί πολιτιστικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις στο μαρτυρικό νησί. Με δωρεά της εφοπλιστικής οικογένειας Μαρτίνου ανακαινίστηκε το εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου, έργο του 1870 που βρίσκεται πάνω σε αρχαία ερείπια στη βόρεια πλευρά. Στα ανοιχτά προς την πλευρά της Κέας βρίσκεται το ναυάγιο βρετανικού πλοίου, που θεωρείται «αδελφάκι» του «Τιτανικού» και βυθίστηκε το 1916 από γερμανική νάρκη.

3. Ηταν εκεί…

Στο κολαστήριο της Μακρονήσου, μεταξύ άλλων αγωνιστών της Αριστεράς, κρατήθηκαν ο Απόστολος Σάντας, που στην Κατοχή μαζί με τον Μανώλη Γλέζο οργάνωσαν την υποστολή της σβάστικας από την Ακρόπολη, ο σκηνοθέτης Νίκος Κούνδουρος, ο ηθοποιός Θανάσης Βέγγος και ο κορυφαίος μουσικοσυνθέτης Μίκης Θεοδωράκης.

Φωτογραφίες: Βασίλης Μαθιουδάκης