Διεθνές δίκαιο και γεωπολιτική ασφάλεια

Η έννοια του διεθνούς δικαίου και η εφαρμογή του αποτελούν τη βασική προϋπόθεση για την επίλυση σοβαρών κρίσεων που μαστίζουν την Αν. Μεσόγειο, την Εγγύς Ανατολή και τον Καύκασο. Οπως και στην περίπτωση της Κύπρου, η Ελλάδα καλείται από τις γεωπολιτικές εξελίξεις να διαδραματίσει πιο ενεργό ρόλο στον Καύκασο και στο Ναγκόρνο Καραμπάχ. Είναι καιρός το διεθνές δίκαιο να εφαρμοστεί προληπτικά υπέρ της γεωπολιτικής σταθερότητας.

Με δεδομένη την παράνομη παρουσία του τουρκικού «Μπαρμπαρός» και της στρατιωτικής συνοδείας του στην ΑΟΖ της Κύπρου, όπου το διεθνές δίκαιο δοκιμάζεται διαρκώς, είναι κατανοητή η επιδεινούμενη κατάσταση ασφάλειας που έχει διαμορφωθεί όχι μόνο στην Αν. Μεσόγειο, αλλά και στη Μ. Ανατολή και στον Καύκασο, καθιστώντας την περιοχή σημείο αναφοράς στην παγκόσμια γεωπολιτική σκακιέρα. Παράλληλα, η άνοδος του πολιτικού Ισλάμ στη Μεσοποταμία και το Λεβάντε σε συνδυασμό με τα αντικρουόμενα συμφέροντα παγκόσμιων και περιφερειακών δυνάμεων δημιουργούν εκρηκτική κατάσταση με γεωπολιτικές συνέπειες και οικονομικές προεκτάσεις διεθνώς. Ταυτόχρονα, το κενό δυτικής ισχύος στην περιοχή δίνει την ευκαιρία και σε περιφερειακές δυνάμεις να διεκδικήσουν τον δικό τους ρόλο στις εξελίξεις σε μια περιοχή που χαρακτηρίζεται από τέτοια αστάθεια ώστε να υπάρχει η προοπτική επαναχάραξης συνόρων.

Καίριο σημείο προβληματισμού είναι η σχέση ανάμεσα στο διεθνές δίκαιο και τη γεωπολιτική. Η πιστή και αδέκαστη εφαρμογή του διεθνούς δικαίου σε κάθε γεωπολιτική αντιπαράθεση αποτελεί ακόμη ζητούμενο, παρά τις προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση εδώ και πάνω από μισό αιώνα. Οπως συνέβαινε πάντοτε στην Ιστορία, σε επίπεδο σχέσεων κρατών η έννοια του κρατικού ή διακρατικού συμφέροντος είναι ισχυρότερη από την έννοια του δικαίου, δηλ. το δίκαιο του ισχυρού επιβάλλεται σε εκείνο του αδυνάτου σε καιρό πολέμου και ειρήνης.

Τα τελευταία χρόνια έχει παρατηρηθεί η διαρκώς αποδυναμούμενη εφαρμογή του διεθνούς δικαίου σε μια σειρά κρίσεων, αντανακλώντας την αδυναμία των διεθνών οργανισμών και της διεθνούς κοινότητας να εφαρμόσουν το διεθνές δίκαιο, επειδή δεν μπορούν ή δεν θέλουν σημαντικά κράτη που εμπλέκονται στις κρίσεις. Αντιπροσωπευτικά παραδείγματα είναι το Κυπριακό και το Ναγκόρνο Καραμπάχ.

Σε αυτό το μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό περιβάλλον, η Ελλάδα καλείται από τις εξελίξεις να αναπτύξει πιο δραστήρια διπλωματική παρουσία τόσο στις κρίσεις της Αν. Μεσογείου όσο και της Μ. Ανατολής και του νότιου Καυκάσου. Η ελληνική διπλωματία, έμπειρη στην αντιμετώπιση ζητημάτων όπως το Κυπριακό, έχει τη δυνατότητα να προσφέρει δημιουργικά στη γεωπολιτική σταθερότητα, λ.χ. στον Καύκασο.

Στη μακροχρόνια κρίση εντός και πέριξ της επαρχίας του Ναγκόρνο Καραμπάχ, το κύριο ζητούμενο είναι η εφαρμογή του διεθνούς δικαίου ως βασικού μέσου διατήρησης βιώσιμης περιφερειακής ασφάλειας και οικοδόμησης μέτρων εμπιστοσύνης μεταξύ του Μπακού και του Ερεβάν. Πρώτο βήμα στην αντιμετώπιση κάθε κρίσης είναι η εφαρμογή των ψηφισμάτων του ΟΗΕ και άλλων διεθνών οργανισμών και των διεθνών διασκέψεων, σε συνδυασμό με μέτρα αμοιβαιότητας για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης μεταξύ των εμπλεκόμενων πλευρών.

Η κρίση στο Ναγκόρνο Καραμπάχ δημιουργεί παρατεταμένη αστάθεια που επηρεάζει όχι μόνο τον νότιο Καύκασο, αλλά και την Ευρώπη και την Ελλάδα, ενεργειακά και γεωπολιτικά. Η απώλεια σταθερότητας που δημιουργεί η σύγκρουση καταδικάζει την περιοχή του Καυκάσου και ευρύτερα σε οικονομική ανάπτυξη κατώτερη του αναμενομένου. Πέραν των ενεργειακών αγωγών, οι οποίοι είτε κινούνται σε παλαιότερες εμπορικές οδούς είτε διαμορφώνουν καινούργιες, η οικονομική υπανάπτυξη του νότιου Καυκάσου επηρεάζει και την Ευρώπη τόσο από άποψη διακίνησης αγαθών και οικονομικών επενδύσεων όσο και από άποψη γεωπολιτικής σταθερότητας, δίνοντας τροφή για τη διαιώνιση άλλων γεωπολιτικών κρίσεων και τη δημιουργία νέων.

Σε αυτό το πλαίσιο, με δεδομένη την παραδοσιακή φιλία και ιστορική σχέση της με την Αρμενία, αλλά και της πρόσφατα εντατικοποιημένης πολιτικής, επενδυτικής, ενεργειακής και σε επίπεδο λαών σχέσης της με το Αζερμπαϊτζάν, η Ελλάδα έχει μια πρώτης τάξεως ευκαιρία να δραστηριοποιηθεί στον νότιο Καύκασο σε πολιτικό επίπεδο και να συμβάλει, στο μέτρο του δυνατού, στην άμβλυνση των διαφορών. Οι Ελληνες γνωρίζουμε από πρώτο χέρι το Κυπριακό και τις παραμέτρους του. Οπως στο Κυπριακό, το ίδιο και στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, κοινός παρονομαστής είναι η εφαρμογή του διεθνούς δικαίου και των ψηφισμάτων του ΟΗΕ στη βάση της ανεξαρτησίας και της εδαφικής ακεραιότητας των κρατών.

Κύριο χαρακτηριστικό κάθε κρίσης είναι η οξύτητα και η διάρκειά της σε συνδυασμό με τις γεωπολιτικές προεκτάσεις και συνέπειες που εμπεριέχουν την έννοια του κρατικού συμφέροντος για την κάθε πλευρά. Τα τρία αυτά στοιχεία δομούν τον χαρακτήρα της γεωπολιτικής κρίσης. Κοινό χαρακτηριστικό των ανωτέρω κρίσεων είναι η διάρκειά τους, δηλ. ο χρονίζων χαρακτήρας τους που τις καθιστά μόνιμο πρόβλημα για την ανάπτυξη των διακρατικών σχέσεων της ευρύτερης περιοχής, καταδικάζοντας σε οικονομική καθυστέρηση και γεωπολιτική ανασφάλεια που ανακυκλώνονται.

Σήμερα, παρά την επιδείνωση της περιφερειακής ασφάλειας και την αποσταθεροποίηση, το διεθνές δίκαιο εξακολουθεί να αποτελεί ελπιδοφόρα δύναμη σταθερότητας και ανάπτυξης. Είναι σημαντικό να κατανοήσουν οι μεγάλες δυνάμεις ότι το δίκαιο είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο μπορεί να δομηθεί ο συσχετισμός των συμφερόντων σε μακροχρόνιες βάσεις ανάπτυξης και συνδιαλλαγής. Σε αντίθετη περίπτωση, η αποσταθεροποίηση αποτελεί την καταστροφή της δημιουργίας των διακρατικών σχέσεων. Και ενώ η δημιουργία είναι μακροχρόνια διαδικασία, η καταστροφή είναι στιγμιαία.