Η διαπίστωση κοινή, ορατή με γυμνό μάτι αλλά και απτή στις έρευνες κοινής γνώμης: Δεν πάει άλλο. Η ακολουθούμενη πολιτική οδηγεί όλο και περισσότερους στην απόγνωση. Και η απόγνωση μεγαλώνει ακόμη περισσότερο όταν διαπιστώνουμε ότι ακόμη και στις απολύσεις, ακόμη και στη λεγόμενη διαθεσιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων βασιλεύουν πρακτικές από τα παλιά. Προσωπικά και κομματικά δίκτυα, πελατειακές λογικές.
Ολα αυτά αποτυπώνονται στην έλλειψη εμπιστοσύνης στους κυβερνώντες, στη διογκούμενη δυσπιστία απέναντί τους. Ταυτόχρονα όλο και περισσότεροι πολίτες θέλουν να αλλάξουν τα πράγματα, να μπει φρένο στην κατηφόρα, να σταματήσει ο εφιάλτης. Αυτό αποτυπώνεται στις δημοσκοπήσεις, ενίοτε αμήχανα και έμμεσα, πλην όμως σαφώς.
Παραδόξως, σε πρώτη ματιά, η στάση αυτή δεν μεταφράζεται σε ανάλογες μαζικές κινητοποιήσεις. Οι κινητοποιήσεις των προηγούμενων ετών φαντάζουν μακρινές. Ο κόσμος κοιτάζει προς την ανατροπή, προσδοκά αλλά και ανησυχεί. Ισως είναι ένα από τα λίγα σημεία στο οποίο πέτυχαν οι συγκυβερνώντες. Να κατακερματίσουν μια κοινωνία, να ενοχοποιήσουν κομμάτια της, να σπείρουν τη δυσπιστία, να στρέψουν τη μια ομάδα ενάντια στην άλλη ώστε και να μεταθέσουν τις ευθύνες τους και να τιθασεύσουν την οργή, την ορμή και τη δημιουργικότητά τους.
Φταίει η Μεταπολίτευση, η γενιά του Πολυτεχνείου, ο ΣΥΡΙΖΑ, «μαζί τα φάγαμε». Δεν υπάρχει μέρα που στο κάδρο του φταίχτη να μην μπαίνει και κάποιος. Ο ένας κοιτάει τον άλλο σαν δυνάμει φταίχτη, αυτόν που μας έφτασε εδώ. Το χτύπημα τριπλό. Η ευθύνη μετακυλίεται, κάθε ομάδα γίνεται δυνάμει ύποπτη στα μάτια της άλλης και, τελικά, καταλήγουμε σε μια κοινωνία χωρίς αξίες και προσδοκίες.
Γιατί να παλέψω όταν όλοι δεν τηρούν αυτά που λένε, είναι ίδιοι; Τι αξίες να έχω όταν αυτές καταπατούνται πάραυτα. Αλλά ακόμη κι αν έχω αξίες, με ποιον να παλέψω αφού αυτός δεν είναι σαν εμένα και θα με πουλήσει στην πρώτη δυσκολία; Τι μπορώ να κάνω εγώ όταν οι τροϊκανοί με ένα απλό κούνημα του δακτύλου τους σπέρνουν τον τρόμο στους κυβερνώντες μας;
Μια κοινωνία κατακερματισμένη χωρίς αξίες και στόχους; Ο Διαφωτισμός είχε την απάντησή του. «Να έχεις το θάρρος να μεταχειρίζεσαι τον δικό σου νου» είναι η εμβληματική φράση του Καντ για το τι είναι Διαφωτισμός. Το θάρρος αυτό δεν μας λείπει. Αιτούμενο είναι το επόμενο βήμα. Η πράξη. Εδώ αρχίζουν τα δύσκολα.
Πριν από έναν αιώνα ο Ζόμπαρτ, Γερμανός οικονομολόγος και κοινωνιολόγος, έθεσε το ερώτημα: Γιατί δεν υπάρχει σοσιαλιστικό κίνημα στις ΗΠΑ; Η απάντησή του ήταν ότι ως νέα, πλούσια και γρήγορα αναπτυσσόμενη χώρα πρόσφερε πολυάριθμες ευκαιρίες πλουτισμού. Στη συνθήκη της αφθονίας ο καθένας πρόκρινε τον προσπορισμό προσωπικού οφέλους.
Μπορούμε κατ’ αναλογία να υποθέσουμε ότι η παντελής απουσία ευκαιριών σήμερα μας οδηγεί να στραφούμε στον εαυτό μας για την επιβίωση. Με την ψυχή στο στόμα τρέχουμε για τις εκκρεμότητες, μπας και περισώσουμε κάτι: δάνεια, λογαριασμοί, φόροι, εφορίες, φροντιστήρια. Πού χρόνος για συναντήσεις, για κουβέντα, για συλλογική δράση. Αγχος για την καθημερινότητα, για την επιβίωση, ενοχή ενίοτε για όσα δεν μπορούμε να κάνουμε για τους δικούς μας και τους διπλανούς μας. Ολα αυτά στο διαχεόμενο κλίμα δυσπιστίας για αξίες και πρόσωπα.
Κι όμως. Κοιτάζουμε, έστω από κάποια απόσταση, στον δημόσιο χώρο. Πέρα από την προσδοκία να μπει τέλος στον εφιάλτη, κινήσεις καθημερινές ζεσταίνουν τις γειτονιές μας. Αλληλεγγύη κάθε μορφής σε επίπεδο ανταλλαγών, ακόμη και σε επίπεδο παρηγοριάς. Το βλέπει κανείς στις λαϊκές αγορές, στα μικρομάγαζα της γειτονιάς, στα πρόσωπα και στις κουβέντες των ανθρώπων. Διάθεση για αλληλεγγύη και συνδρομή.
Μένει ο σπινθήρας για να μετατρέψει την ελπίδα σε όχημα για τη δημοκρατική ανάταση. Κι αυτός δεν είναι άλλος από την εμπιστοσύνη στις αξίες και τους ανθρώπους. Να πιστέψουμε ότι οι αξίες δεν είναι μιας χρήσης, χωρίς αντίκρισμα και ότι οι άλλοι θα μας αφήσουν στην επόμενη στροφή. Και γι’ αυτό δεν χρειάζονται πολλά. Αρκούν οι καλές πρακτικές από αυτούς που επαγγέλλονται την ανατροπή και βεβαίως η έμπρακτη συμπαράταξη στο πεδίο. Απροϋπόθετα, με οδηγούς την αλληλεγγύη και το ταξίδι. Ετσι, θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε, να αλλάξουμε και να μετατρέψουμε σε κάτι πιο δημιουργικό αυτό που δείχνουν οι δημοσκοπήσεις: την ανασφάλειά μας και συνακόλουθα την εμπιστοσύνη σε θεσμούς που αναφέρονται στην ασφάλειά μας.
*καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών
