Ανανεώνοντας την παράδοση του ηθικού σοσιαλισμού

Γεννημένη στα Τίρανα το 1979, η Λέα Ιπι (Lea Ypi) είναι σήμερα καθηγήτρια Πολιτικής Θεωρίας στο London School of Economics. Με το θεωρητικό της έργο φιλοδοξεί να συμβάλει στη θεμελίωση μιας πολιτικής θεωρίας που θα συμφιλιώνει τις διεκδικήσεις της ατομικής ελευθερίας με εκείνες της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Η Ιπι προτείνει να επανασυνδεθούμε με την πνευματική κληρονομιά του Διαφωτισμού, για να θεμελιώσουμε το ιδεώδες του σοσιαλισμού πάνω σε ηθικές βάσεις. Αφετηρία του προβληματισμού της είναι μια διπλή αποτυχία, εκείνη του κρατικού σοσιαλισμού και εκείνη του καπιταλισμού, καθώς και οι δυο τους προδίδουν το ιδεώδες της ελευθερίας. «Πρόκειται πράγματι για μια διπλή προδοσία» εξηγεί σε μια συνέντευξή της που δημοσιεύτηκε στον γαλλικό ιστότοπο των ιδεών, La vie des idées. «Είναι η προδοσία του κρατικού σοσιαλισμού, δηλαδή του υπαρκτού σοσιαλισμού, σε σχέση με το σοσιαλιστικό ιδεώδες, το οποίο σκόπευε να υπερβεί τα όρια του καπιταλισμού και να υλοποιήσει μια ιδέα ελευθερίας για όλους. Είδαμε ότι οι κρατικοί σοσιαλισμοί υπήρξαν μια μορφή καταπίεσης από τα κόμματα και τις γραφειοκρατίες, όπου τα ιδεώδη ελευθερίας, που χαρακτήριζαν τα αντιτιθέμενα στον καπιταλισμό σοσιαλιστικά κινήματα, δεν υλοποιήθηκαν.

Από την άλλη μεριά, μετά την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων είδαμε μια επιστροφή στον χωρίς όρια καπιταλισμό, όπου η οικονομική εξουσία συγκεντρώνει τα πάντα, όπου έχουμε μια πολιτική επιστροφή στη λιτότητα και τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα χάνουν την αντίληψη κοινωνικής χειραφέτησης, που χαρακτήριζε τον σοσιαλισμό, και περιορίζονται στο να σκέφτονται τη νομική υλοποίηση του καπιταλισμού και να διευκολύνουν τα κέρδη ορισμένων. Πρόκειται επομένως και πάλι για ένα σύστημα στο οποίο δεν υπάρχει η δυνατότητα να υλοποιηθεί η ελευθερία για όλους. Θεωρώ ότι η ελευθερία του Διαφωτισμού, η ελευθερία του λόγου, είναι μια ελευθερία που προσπαθεί να συνδέσει το άτομο με την κοινωνία, με τη συλλογικότητα. Είναι μια ελευθερία που γίνεται αντιληπτή ως ηθική ευθύνη και όχι μόνο ως ελευθερία του εγωισμού που αναγορεύεται σε σύστημα, όπως τη βρίσκουμε στα καπιταλιστικά συστήματα.

Ο ηθικός σοσιαλισμός είναι μια προσπάθεια να ξανασκεφτούμε τον κόσμο αντλώντας έμπνευση από τη φιλοσοφία του Διαφωτισμού, ασκώντας κριτική τόσο στον καπιταλισμό όσο και στον κρατικό σοσιαλισμό. Είναι μια προσπάθεια να σκεφτούμε την ελευθερία και να ριζοσπαστικοποιήσουμε την αντίληψή μας για την ελευθερία αναλογιζόμενοι τις κοινωνικές συνέπειες αυτής της κριτικής του Διαφωτισμού.

Μπορούμε να μιλάμε για ηθικό σοσιαλισμό, όπως μπορούμε να μιλάμε για εξισωτικό φιλελευθερισμό ή για ριζοσπαστική δημοκρατία – και αν σε ορισμένους δεν αρέσει ο όρος “σοσιαλισμός” αυτό δεν είναι πολύ σημαντικό. Το σημαντικό είναι να διαγνώσουμε τα ίδια προβλήματα και να βλέπουμε την ίδια κατεύθυνση αλλαγής. Κατά τη γνώμη μου ο ηθικός σοσιαλισμός είναι ένα σχέδιο που επανέρχεται στην αντίληψη της ελευθερίας ως ηθικής και κοινωνικής ευθύνης και που βρίσκει έναν νέο τρόπο να σκεφτόμαστε τον κόσμο, έναν τρόπο που υπερβαίνει τα όρια του καπιταλισμού και του κρατικού σοσιαλισμού.

Η φιλοσοφία του Διαφωτισμού είναι μια φιλοσοφία για να σκεφτούμε την κρίση. Η εποχή του Διαφωτισμού είναι μια εποχή μεγάλων επιστημονικών και τεχνολογικών μετασχηματισμών, αλλά είναι και η περίοδος μιας κρίσης της αυθεντίας και μιας προσπάθειας για να επανέλθει η ηθική και ο λόγος στο κέντρο των πάντων, κατανοώντας ότι ο λόγος είναι τόσο η πηγή κάθε λάθους όσο και η πηγή της ελπίδας. Θεωρώ επίσης ότι ο Διαφωτισμός δεν είναι μόνο ζήτημα αφηρημένων ιδεών, αλλά είναι και μια κοινωνική φιλοσοφία. Ο ηθικός σοσιαλισμός έχει μια φιλοσοφική παράδοση, η οποία συντρίφτηκε από τον κρατικό σοσιαλισμό του εικοστού αιώνα. Χρειάζεται επομένως μια προσπάθεια να ανακτήσουμε αυτή τη χαμένη παράδοση, με τις πολύ σημαντικές μορφές της στη γερμανική φιλοσοφία των αρχών του εικοστού αιώνα, που εμπνέονταν από τη σκέψη του Καντ και που μας βοηθούν να δούμε ότι υπάρχει μια κριτική της καπιταλιστικής κοινωνίας επηρεασμένη από την καντιανή ηθική αντίληψη.

Στη Γερμανία βρίσκουμε αυτή την κριτική στη σκέψη του Χέρμαν Κοέν, νεοκαντιανών όπως ο Πάουλ Νάτορπ ή ο Εντουαρντ Μπερνστάιν. Στην Αυστρία πρόκειται γι’ αυτούς που αποκαλούνται αυστρομαρξιστές: Μαξ Αντλερ, Οτο Μπάουερ, Καρλ Ρένερ. Εδώ επίσης το ζητούμενο είναι να κατανοήσουμε πως η καντιανή ηθική αντίληψη -και μία από τις πιο σημαντικές διατυπώσεις της κατηγορικής προσταγής, που είναι να μη μεταχειριζόμαστε ποτέ τις άλλες ανθρώπινες υπάρξεις απλώς ως μέσο, αλλά πάντοτε ως σκοπό- δεν μπορεί να υλοποιηθεί σε μια καπιταλιστική κοινωνία. Σε μια κοινωνία που κινείται από το κέρδος, στην οποία η κύρια τάση είναι να μεταχειρίζονται όλες τις ανθρώπινες υπάρξεις ως μέσα, ως πηγή ψηφιακών δεδομένων, ως κάτι που το ανταλλάσσει κανείς για το κέρδος.

Το ζητούμενο επομένως για τους θιασώτες του ηθικού σοσιαλισμού είναι να αντλήσουν τις συνέπειες αυτής της καντιανής σκέψης για την κριτική της κοινωνίας. Η φιλοσοφία του Διαφωτισμού προσπαθεί να κατανοήσει πώς ο ανορθολογισμός γίνεται πολιτικός θεσμός, πώς γεννιέται ο αυταρχισμός και πώς μπορούμε να τον υπερνικήσουμε. Στην εποχή του Διαφωτισμού αυτός έπαιρνε τη μορφή του θρησκευτικού αυταρχισμού ή της μοναρχίας. Στην εποχή μας όμως αυτός παίρνει τη μορφή του αυταρχισμού της αγοράς, κοινωνικών τάσεων που υιοθετούμε χωρίς να τις σκεφτόμαστε, καθώς και ενός αυταρχισμού της πολιτικής που δεν προσφέρει εναλλακτική επιλογή συστήματος.

Ο ηθικός σοσιαλισμός είναι ένα εναλλακτικό όραμα για έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο στον οποίο εκδηλώνονται τα όρια τόσο του καπιταλισμού όσο και του έθνους-κράτους. Το ζητούμενο είναι να ενταχθεί αυτή η προοπτική αλλαγής σε ένα κοσμοπολιτικό πλαίσιο ειρήνης, στο οποίο αυτό που θα έχει σημασία είναι να καταβληθεί προσπάθεια για να αλλάξουν οι θεσμοί: είτε για να ελεγχθεί η αγορά από μια δημοκρατική σκοπιά είτε για να γίνει κατανοητό ότι δεν είναι δυνατόν να ελεγχθεί η αγορά μόνο από τα έθνη-κράτη. Και εδώ επίσης ο Διαφωτισμός μάς βοηθάει, επειδή ήταν μια φιλοσοφία για ένα κόσμο που βρισκόταν σε κρίση, αλλά και μια φιλοσοφία για τον κόσμο, μια φιλοσοφία της παγκοσμιοποίησης, στην οποία σχεδιάζονται τα πρώτα προγράμματα αιώνιας ειρήνης, σχεδιάζονται διεθνείς θεσμοί που υπερβαίνουν την αρχή της ισχύος η οποία αντικαθίσταται από το δίκαιο. Καταβάλλεται προσπάθεια να κατανοηθούν οι σχέσεις δικαίου και οι σχέσεις ελευθερίας σε ένα πλαίσιο διεθνών θεσμών, στο οποίο γίνονται αντιληπτά τα όρια των ατομικιστικών καθώς και των εθνικιστικών ερμηνειών. Προκειμένου σήμερα να υλοποιηθεί ο ηθικός σοσιαλισμός, θεωρώ ότι είναι σημαντικό να σκεφτούμε τις διαστάσεις της ελευθερίας και την πολυπλοκότητα της ταυτότητας. Είναι επίσης πολύ σημαντικό να ενταχθούν όλα αυτά σε ένα κοσμοπολιτικό σχέδιο, σε ένα σχέδιο ειρήνης.

Σύμφωνα με τον Καντ, οφείλουμε να αντιλαμβανόμαστε την ελευθερία ως κάτι που δεν ανήκει μόνο στο άτομο, αλλά απαιτεί κοινωνικές συνθήκες υλοποίησης. Ο Καντ θεωρούσε ότι αυτό το σχέδιο κοσμοπολιτικής θεμελίωσης θεσμών θα γεννιόταν από τον πόλεμο, επειδή σκεφτόταν ότι, σε κάποια δεδομένη φάση, οι άνθρωποι θα αντιλαμβάνονταν τον ανορθολογισμό του πολέμου. Διατύπωνε ένα είδος προφητείας και σκεφτόταν ότι η φύση θα οδηγούσε τους ανθρώπους να δουν αυτό που ο λόγος δεν είχε κατορθώσει ακόμα να τους οδηγήσει να το κατανοήσουν. Αυτό το σχέδιο υπήρξε πολύ σημαντικό και ενέπνευσε τα αρχικά σχέδια της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Για παράδειγμα στο στρατόπεδο του Βεντοτένε, που ήταν ένα στρατόπεδο κρατουμένων στη φασιστική Ιταλία, οι δημοκράτες Αλτιέρο Σπινέλι και Ερνέστο Ρόσι έγραψαν το μανιφέστο για μια μετα-καπιταλιστική και κοσμοπολιτική Ευρώπη, το οποίο αργότερα ενέπνευσε τη δημιουργία ευρωπαϊκών θεσμών. Αυτό είναι πολύ ενδιαφέρον επειδή πρόσφατα η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι είπε στο Ευρωκοινοβούλιο δείχνοντας το Μανιφέστο του Βεντοτένε: “Αν αυτή είναι η δική σας Ευρώπη, δεν είναι η δική μου”. Και είχε δίκιο επειδή η Ευρώπη που προσπαθούν να οικοδομήσουν οι Δεξιές είναι μια Ευρώπη των πιο ισχυρών που συντρίβουν τους πιο αδύναμους. Είναι μια Ευρώπη της ασφάλειας, της απέλασης των μεταναστών και είναι μια Ευρώπη πολύ απομακρυσμένη από το σχέδιο του μετα-καπιταλιστικού φεντεραλισμού του Μανιφέστου του Βεντοτένε…».