Η ηθική αξιοπρέπεια που αρνείται να λυγίσει

«Η νύχτα είναι γαλήνια. Σαν στρατόπεδο πριν τη μάχη. Η πόλη πρόκειται να δεχτεί επίθεση από κάτι άγνωστο, που θα έρθει άραγε από το δάσος ή από τη θάλασσα; Οι κτίστες έχουν ανορθώσει τείχη στην περίμετρο και οι πύλες έκλεισαν, όμως, αλίμονο, ο εχθρός είναι ήδη μέσα, και μπορείς άραγε να μαντέψεις τη μορφή του; Πού τον κρύβουν και με τι μοιάζει το πρόσωπό του; Είναι υφαντής, ματωμένη σαΐτα που ρίχτηκε μέσα από κάποια χρονοδίνη, λανάρι ψυχών απ’ το πέλος του κόσμου; Ή κυνηγός με σκυλιά, ή μήπως σκελετοί αλόγων σέρνουν το θανατερό κάρο του μέσα στους δρόμους και αυτός διαλαλεί στον καθένα την πραμάτεια του;»

Μόλις μπεις στον ελώδη και ταυτόχρονα μαγικό κόσμο του «Σάτρι» θα έρθεις αντιμέτωπος με την ίδια την ουσία της αμερικανικής λογοτεχνικής αγωνίας. Σε αυτό το πληθωρικό, πρώιμο βιβλίο του, ο Κόρμακ Μακάρθι παλεύει ανοιχτά με τα φαντάσματα των μεγάλων προγόνων του. Είναι αδύνατον να διαβάσει κανείς την επεισοδιακή οδύσσεια του Κορνίλιους Σάτρι στον ποταμό Τενεσί χωρίς να ακούσει την τρομερή, βαρύτονη ηχώ του Γουίλιαμ Φόκνερ, σε τέτοιο βαθμό που το κείμενο μοιάζει ενίοτε να φέρει τις επιρροές του απερίφραστα στην επιφάνεια. Κι όμως, πίσω από αυτό το μπαρόκ, νότιο γοτθικό προσωπείο, κρύβεται κάτι βαθύτερα μελβιλικό. Ο Σάτρι ως άλλος Ισμαήλ επιλέγει τον βούρκο και την απομόνωση προκειμένου να διασώσει το εγώ του από τον πνευματικό θάνατο. Παρά την γκροτέσκ και συχνά κωμική του υπερβολή, το μυθιστόρημα αυτό παραμένει πάντα μια απολαυστική «δοκιμασία».

Η πρόσφατη έκδοση των Εκδόσεων Gutenberg αποτελεί ένα μεταφραστικό επίτευγμα που αγγίζει τα όρια του άθλου. Ο μεταφραστής Γιώργος Κυριαζής βρέθηκε αντιμέτωπος με το πιο ακανθώδες πρόβλημα της λογοτεχνικής μετακένωσης: πώς μεταφέρεις στη γλώσσα μας έναν γλωσσικό χείμαρρο που είναι ταυτόχρονα βιβλικός, αρχαϊκός, γεμάτος ιδιωματισμούς του αμερικανικού Νότου, ναυτικούς όρους, ανατομικές λεπτομέρειες και τη δυσοσμία του δρόμου; Ο Κυριαζής αποφεύγει ευφυώς την παγίδα του εύκολου εγχώριου επαρχιωτισμού. Αντί να εκβιάσει μια τεχνητή ελληνική «επαρχιακή» ντοπιολαλιά για να αποδώσει τη φωνή των μεθυσμένων του Τενεσί, πλάθει μια ιδιότυπη, ρέουσα ελληνική πρόζα, επιτρέποντας στον αναγνώστη να νιώσει το βάρος κάθε λέξης.

Η ιστορία ξεκινά το 1950 και εκτείνεται σε μια περίοδο τεσσάρων ετών, στο Νόξβιλ του Τενεσί. Η ανάπτυξη του βιβλίου αρνείται πεισματικά τη γραμμικότητα. Δεν υπάρχει σκοπός, παρά μόνο μια επεισοδιακή συσσώρευση. Ο Κορνίλιους Σάτρι δεν είναι ο παραδοσιακός Αμερικανός ήρωας του ποταμού Τάμεση που ταξιδεύει προς την ωριμότητα, είναι ένας καταδικασμένος Χάκλμπερι Φιν. Εκεί όπου ο Μέλβιλ έβλεπε στον ωκεανό το άπειρο και το μεταφυσικό δέος και ο Μαρκ Τουέιν έβλεπε στον Μισισιπή τον δρόμο προς την ελευθερία, ο Μακάρθι μετατρέπει τον Τενεσί σε έναν Στύγιο ποταμό, μια λασπωμένη Αχερουσία λίμνη των σύγχρονων απόκληρων. Ο ποταμός είναι ο καθρέφτης της εσωτερικής κατάστασης του ήρωα. Είναι στάσιμος, μολυσμένος, κουβαλάει τα φαντάσματα και τις ενοχές του παρελθόντος, αλλά την ίδια στιγμή προσφέρει στον Σάτρι τον μοναδικό του βιοπορισμό και μια περίεργη, απόκοσμη γαλήνη. Αντί για τη φυγή προς την ελευθερία, ο Σάτρι επιλέγει τη στασιμότητα.

Μέσα σε αυτό το καθαρτήριο σκηνικό, οι χαρακτήρες λειτουργούν ως σεξπιρικά είδωλα μιας έκπτωτης ανθρωπότητας. Ο ίδιος ο Σάτρι κουβαλά το πνευματικό βάρος ενός ήρωα του Τζέιμς Τζόις στο Δουβλίνο, ζει στοιχειωμένος από τον νεκρό δίδυμο αδελφό του και ένα χαμένο παιδί. Κοντά του, ο Τζιν Χάρογκεϊτ, ο «εραστής των καρπουζιών», εισάγει στο έργο μια διάσταση ακατέργαστης, σχεδόν τρομακτικής κωμικότητας. Με τα παράλογα και καταστροφικά του σχέδια, είναι ο σεξπιρικός τρελός της ιστορίας.

Σημαντική φιγούρα στο βιβλίο είναι και ο Αμπνερ Τζόουνς, ένας αλκοολικός επαναστάτης του δρόμου αλλά και ενσάρκωση της ηθικής αξιοπρέπειας που αρνείται να λυγίσει. Ο θάνατός του αποτελεί ένα από τα καθοριστικά τραύματα που αναγκάζουν τον Σάτρι να συνειδητοποιήσει ότι η παραμονή του στον βούρκο του ποταμού Τενεσί θα οδηγήσει αναπόφευκτα στην απόλυτη καταστροφή.

Το «Σάτρι» εκτός από σπουδαίο μυθιστόρημα θα λέγαμε ότι είναι και μια αναγκαστική πύλη εισόδου στον σκοτεινό λαβύρινθο ενός συγγραφέα που αποτύπωσε μοναδικά τον κόσμο των φτωχοδιάβολων του Νότου.

Σχεδόν πενήντα χρόνια μετά την πρώτη του κυκλοφορία, ο γλωσσικός χείμαρρος του Μακάρθι συνεχίζει να κυλάει αστείρευτος, αποδεικνύοντας ότι τα σπουδαία έργα δεν παλιώνουν ποτέ.