Πάνος Σκαφίδας στην «Εφ.Συν.»: «Έχω γίνει πια ένα φάντασμα του θεάτρου»

Το όνομα Πάτροκλος Σκαφίδας (με τον τόνο στο «ι») διασχίζει τακτικά τη ματιά όσων από εμάς κάνουμε τα πολλά τελευταία χρόνια πολιτιστικό ρεπορτάζ. Το βρίσκουμε στα credits στιγμιοτύπων από παραστάσεις εν τη γενέσει τους ή στην εξέλιξή τους, φωτογραφιών όμως που κατά κανόνα δεν είναι διεκπεραιωτικά «προωθητικές» του καλλιτεχνικού αποτελέσματος κάποιων άλλων. Είναι στιγμιαίες συλλήψεις ενός εξαιρετικά δημιουργικού πνεύματος, που πίσω από τον φακό δρα συχνά με έμπνευση ανάλογη αυτών που προετοιμάζουν ή επιτελούν την παράσταση. Ο Σκαφίδας την τελευταία 15ετία φωτογραφίζει σχεδόν αποκλειστικά θέατρο και χορό, είναι άλλωστε από τους 2-3 κορυφαίους εκπροσώπους της σύγχρονης ελληνικής φωτογραφίας που κάποτε αποφάσισαν ν’ αφοσιωθούν στη σκηνή, στην τέχνη και στα παρασκήνιά της – όχι ωστόσο και στο κοσμικό της κομμάτι, όπου υπάρχει τέτοιο. Και μόνο αυτή η ιδιότητά του ήταν ένα σοβαρό κίνητρο για να επιδιώξουμε μια κουβέντα μαζί του.

Γεννήθηκες και μεγάλωσες στην Κοζάνη. Ποια είναι η πρώτη φορά που είπες μέσα σου ότι θ’ ασχοληθείς με τη φωτογραφία και γιατί;

Τώρα που το λες ποτέ δεν είπα συνειδητά ότι θα ασχοληθώ με τη φωτογραφία. Τριάντα χρόνια μετά… ασχολήθηκα μόνο με τη φωτογραφία. Όταν ξεκίνησα να είμαι φωτογράφος δεν είχα ιδέα γιατί. Απλά έτσι τα έφερε η ζωή. Για εμένα η απόφαση αφορούσε περισσότερο το αν θα μείνω στη φωτογραφία – και είναι μια απόφαση που αγαπώ όλο και περισσότερο καθώς μεγαλώνω.

Ποια ήταν τότε η σχέση σου με την τέχνη;

Πάντα ήμουν πνεύμα αμφισβήτησης – μπορώ να αμφιβάλλω για όλα. Το μόνο πράγμα που δεν χωρούσε αμφισβήτηση και ήταν αυτόνομο και αυθύπαρκτο στο μυαλό μου ήταν πάντα η τέχνη. Και αυτό μου χαρίζει μια παύση. Η τέχνη σε κάθε της έκφραση έκανε τη σκέψη μου να ηρεμεί από την πρώτη μέρα που ανακάλυψα την ύπαρξή της. Δεν άλλαξε τίποτα μέχρι σήμερα.

Θεσσαλονίκη – Μόναχο – Αθήνα οι επόμενοι σταθμοί στο βιογραφικό σου όπου -και λογικό είναι- ξεκίνησες με πιο ευρεία θεματολογία τη δουλειά σου στη φωτογραφία. Πώς ήταν αυτή η εμπειρία;

Το πρώτο διάστημα προσέγγιζα τη φωτογραφία ως δικιά μου και ως «ξένη». Δηλαδή διαχωρισμένα προσωπικά και επαγγελματικά. Κρατούσα χρόνο για τις δικές μου λήψεις εκτός δουλειάς. Ήταν βλέπεις η θεματολογία που φωτογράφιζα τότε ελάχιστα ενδιαφέρουσα καλλιτεχνικά και είχα ανάγκη να «ξεπλύνω» το βλέμμα μου. Το θέατρο το έχει αλλάξει αυτό και ένα μεγάλο μέρος της προσωπικής μου έκφρασης περνάει μέσα από τις παραστάσεις που φωτογραφίζω.

Τι σου έδωσε το έναυσμα για να στραφείς αφοσιωμένα κυρίως στις παραστατικές τέχνες;

Η εμπιστοσύνη του Γιάννη Χουβαρδά και της Ερις Κύργια το 2012, όταν μου ανέθεσαν την παράσταση του Μπομπ Γουίλσον στο Εθνικό. Αυτό για εμένα ήταν καταλυτικό. Ένιωσα ότι δεν χρειάζεται πια να φωτογραφίζω ξεχωριστά. Ότι μπορώ να φωτογραφίζω τέχνη και να συνδημιουργώ μέσα από το θέατρο ή τον χορό. Η απόφασή μου να κάνω θέατρο και τίποτα άλλο συνεχίζει να μου δίνει χαρά.

Είναι σαφές ότι οι φωτογραφίες σου δεν διεκπεραιώνουν την πρόβα ή τις ερμηνείες. Γίνονται μέρος της παράστασης αιχμαλωτίζοντας μία καίρια στιγμή της δράσης…

Έχω γίνει πια ένα φάντασμα του θεάτρου. Ξέρω πια απέξω τον μισό Τσέχοφ και τους Έλληνες κλασικούς. Υποψιάζομαι πόσο θα κρατήσει μια παύση ή πότε τελειώνει ένας μονόλογος. Αισθάνομαι τις αλλαγές στο φως σε ποσοστό επί τις εκατό. Από την ένταση των σωμάτων μπορώ να υποψιαστώ μια κορύφωση ή ένα μπλακ άουτ. Αλλά πάνω από όλα είμαι παρών, αφήνομαι να γελάω ή να δακρύζω πίσω από την κάμερα.

Προφανώς αυτό απαιτεί χρόνο. Δεν τον λυπάσαι όμως… Τι άλλο απαιτεί;

Απαιτεί αντοχή στην απογοήτευση . Δεν βλέπουμε όλοι με τα ίδια μάτια. Κάτι που για εμένα είναι αριστούργημα, για κάποιον άλλο είναι εντελώς άχρηστο. Είναι συχνό να υπάρχει μια απόσταση από την καλλιτεχνική αρτιότητα μέχρι την εμπορική αξία. Απαιτεί λοιπόν επίσης υπομονή για αυτές τις λίγες φευγαλέες εικόνες που θα με κάνουν να χαρώ αληθινά και να τις δείξω στους ανθρώπους μου.

Η δουλειά σου προορίζεται όμως για να αναδείξει τη δουλειά άλλων (σε μια παράσταση ή ένα δημοσίευμα). Κάποιες φορές στη δημοσίευση μπορεί τ’ όνομά σου να ξεχαστεί. Αυτό δεν σε πειράζει;

Είναι παράλογο και εντελώς οπισθοδρομικό να μην αναφέρεται το όνομα του φωτογράφου σε μια φωτογραφική δημοσίευση. Στην πραγματικότητα όμως δεν με πειράζει πια όσο παλιότερα. Νιώθω αρκετά αποστασιοποιημένος και κυνηγώ μια πιο προσωπική ικανοποίηση. Άλλωστε οι καλές εικόνες οδηγούν στον δημιουργό τους εύκολα.

Πες μου μερικές στιγμές που το αποτέλεσμα σε απορρόφησε περισσότερο απ’ ό,τι συνήθως, τόσο ώστε να το ανακαλείς.

Είναι στιγμές στην αρχή της «θεατρικής» καριέρας μου που συγκρατώ με αγάπη όπως οι «Τραχίνιες» του Θωμά Μοσχόπουλου ή η «Δωδεκάτη Νύχτα» του Δημήτρη Καραντζά. Αλλά για να είμαι ειλικρινής περισσότερο ανακαλώ το συναίσθημα της ανακάλυψης ενός κόσμου. Είναι εξαιρετικό συναίσθημα αυτό, του δημιουργού. Και γίνεται πολύ δυνατό όταν πρέπει να κάνω εικόνες για την προβολή μιας παράστασης που δεν έχει ακόμη υπάρξει. Ή όταν δεν βρίσκομαι σε πρόβα, αλλά έχω μπροστά μου ανθρώπους που θα ανεβάσουν ένα κείμενο. Ειδικά δε όταν μια ιδέα μου γίνεται εικόνα με επιτυχία, σίγουρα τη θυμάμαι για καιρό. Όπως το κορίτσι πάνω από το κρεβάτι των C for Circus.

Μιλάς για στιγμές που αισθάνθηκες το προνόμιο μιας συνδημιουργίας.

Είναι ακριβώς έτσι. Προνόμιο είναι να σου δοθεί χώρος από τον κόσμο ενός σκηνοθέτη. Αλλά μην ξεχνάμε ότι φέρνει μαζί του δουλειά και ευθύνη το προνόμιο αυτό. Συνέβη το περασμένο καλοκαίρι με την «Ηλέκτρα» του Δημήτρη Τάρλοου. Και ξανά με τον «Κύριο Zyl» του Θωμά Μοσχόπουλου ή το «Zyklon» του Δημήτρη Τσικούρα (Τσικ).

Η θεατρική φωτογραφία καταγράφει ή ερμηνεύει μια παράσταση;

Ακόμη και στην πιο αυστηρή καταγραφή το βλέμμα του ανθρώπου πίσω από την κάμερα είναι «παρών». Η στιγμή, το κάδρο, το χρώμα, η απόσταση είναι επιλογές που κάνουν τη φωτογραφία στο θέατρο ερμηνευτική.

Υπάρχουν σκηνές που ξέρεις αμέσως ότι «θα γίνουν φωτογραφία» και άλλες που αντιστέκονται στον φακό;

Πάντα υπάρχουν προφανείς στιγμές ή σκηνές που παραδοσιακά φωτογραφίζονται σε κάθε έργο. Υπάρχει για παράδειγμα μια σκηνή βίας ανάμεσα στην Μπλανς και τον Στάνλεϊ στο «Λεωφορείο ο Πόθος» που ναι, έχει ενδιαφέρον. Όταν όμως εκείνος φεύγει και η Μπλανς μείνει μόνη, μπορείς να δεις στο πρόσωπο και στο σώμα της ηθοποιού το έργο ολόκληρο. Αυτοί λοιπόν οι κενοί χρόνοι με ενδιαφέρουν όλο και περισσότερο.

Έχεις πει ποτέ μέσα σου ότι «αυτή η παράσταση δεν φωτογραφίζεται εύκολα»;

Συνέχεια… αλλά έχει να κάνει με εμένα τις περισσότερες φορές. Πάντα σκεφτόμουν περίπλοκα χωρίς λόγο. Όσο μεγαλύτερο το πρότζεκτ, τόσο πιο σατανικό είναι το σχέδιο που πρέπει να καταστρώσω. Αυτό παλιότερα μου δημιουργούσε το άγχος της «δύσκολης» παράστασης. Προσπαθώ όμως να επιστρέψω στην απλότητα και να ακούω καλύτερα τα κείμενα και τους ανθρώπους.

Το θέατρο είναι τέχνη της ζωντανής στιγμής. Νιώθεις ότι η φωτογραφία διασώζει αυτή την εφήμερη μοναδική εμπειρία ή ότι είναι μια νέα αυτόνομη εμπειρία;

Δεν τη διασώζει ακριβώς, αλλά λειτουργεί ως έναυσμα. Πυροδοτεί την ανάμνηση χωρίς να παρεμβαίνει σκληρά, καθώς έχει από τη φύση της έναν ρεαλισμό. Δείχνει ένα στιγμιότυπο και επιτρέπει ένα είδος επιστροφής σε ένα βίωμα. Ταυτόχρονα όμως μπορεί να είναι και αυθύπαρκτη, αποκομμένη από την παράσταση. Να λειτουργεί αντίστροφα.

Έχεις φωτογραφίσει δεκάδες παραστάσεις. Βλέπεις να αλλάζει η αισθητική τα τελευταία χρόνια;

Έχω φωτογραφίσει εκατοντάδες παραστάσεις για την ακρίβεια. Το θέατρο είναι γενικά ένας τολμηρός χώρος έκφρασης. Αλλά, αν θέλουμε να μιλήσουμε ανοιχτά, η τέχνη δεν φτιάχνεται από συμβούλους social media, ούτε από μετρήσεις marketing. Χρειάζεται εμπιστοσύνη σε δημιουργούς, ακόμη κι αν η μαζικότητα πιέζει προς φωτογραφίες εύκολης κατανόησης. Αυτό που φοβάμαι ότι συμβαίνει τα τελευταία χρόνια είναι, στον βωμό του εύληπτου, η απώλεια της προσωπικότητας ή της ατμόσφαιρας που θα ταίριαζε στην εικόνα μιας παράστασης.

Υπήρξαν παραστάσεις που έκανες τη δουλειά σου «ανόρεχτα» γιατί δεν σου άρεσε ό,τι έβλεπες; Συμβιβάζεσαι μ’ αυτό;

Όπως και να ‘χει η φωτογραφία στο θέατρο είναι μια εφαρμοσμένη τέχνη, γίνεται κατά παραγγελία. Το μεγαλειώδες δεν είναι κάτι που συμβαίνει συχνά για κανέναν δημιουργό. Το επιδιώκουμε όμως και αυτό είναι σημαντικό από μόνο του. Ναι, υπάρχουν και κακές δουλειές εκεί έξω και φορές που αισθάνομαι συμβιβασμένος. Δεν με πειράζει να γίνομαι ένας καλός τεχνίτης, αλλά με στενοχωρεί όταν δεν αξιοποιούνται οι ικανότητές μου.

Τι δεν βλέπει συνήθως ο θεατής μιας παράστασης, αλλά μπορεί να το δει ένας φωτογράφος;

Σίγουρα την προσπάθεια πίσω από την παράσταση. Τον χρόνο που αφιερώνεται στον δρόμο προς το αποτέλεσμα. Τα άγχη και τις χαρές. Ο θεατής βλέπει τους ρόλους, ο φωτογράφος βλέπει και το επίπεδο πριν. Ξέρει την πρόθεση. Έχω συμμετάσχει νοερά σε πολλές υποκλίσεις παραστάσεων που δούλεψα και συνδέθηκα.

Τι εύχεσαι για το μέλλον σου;

Γενικά εγώ και το μέλλον δεν έχουμε καλή σχέση και σίγουρα θα αποβεί εις βάρος μου. Κάποια στιγμή πρέπει να το σκεφτώ σοβαρά!