Η παραλία της Βοϊδοκοιλιάς, στη νοτιοδυτική Πελοπόννησο, έχει σχήμα ημισελήνου και πλαισιώνεται από δύο ιστορικά ακρωτήρια: έναν μυκηναϊκό τάφο στη μία μεριά και ένα μεσαιωνικό φρούριο στην άλλη. Την περασμένη άνοιξη, τα κρυστάλλινα νερά της έγιναν ένα εξαιρετικά ασφαλές χολιγουντιανό σκηνικό για την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Όπως αναφέρει μάλιστα σε ρεπορτάζ του ο Guardian, η περιοχή της Μεσσηνίας, με τα οθωμανικά κάστρα και τις άγριες ακτές της, επιλέχθηκε για να αντικατοπτρίζει την επική φύση του μύθου.
Πίσω όμως από αυτή την κινηματογραφική καρτ ποστάλ, η περιοχή περνάει μια βαθιά κρίση ταυτότητας. Η ταινία αναμένεται να προσελκύσει πρωτοφανή διεθνή προσοχή και η ανησυχία πολλών ντόπιων δεν οφείλεται τόσο στην ίδια την παραγωγή, όσο σε αυτό που θα ακολουθήσει: ένα νέο κύμα τουρισμού σε μια περιοχή που ήδη παλεύει με τη λειψυδρία, τις περιβαλλοντικές πιέσεις και τους έντονους ρυθμούς ανάπτυξης, σημειώνεται στο ρεπορτάζ.
Τα τελευταία 30 χρόνια, η μέση θερμοκρασία στη Μεσσηνία έχει αυξηθεί κατά 1,5°C. Ο Κώστας Λαγκουβάρδος, διευθυντής έρευνας στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, δήλωσε τα εξής: «Ο συνδυασμός των καυτών καλοκαιριών και των χειμώνων χωρίς χιόνι μειώνει σημαντικά την αναπλήρωση των υπόγειων υδάτων, εκθέτοντας την περιοχή σε χρόνια λειψυδρία ακριβώς κατά τους μήνες αιχμής σε ό,τι αφορά τις τουριστικές εισροές».
Από το φρούριο του Ναυαρίνου, η θέα εκτείνεται στην παραλία, τους μεταβαλλόμενους αμμόλοφους και, από πίσω, τη λιμνοθάλασσα της Γιάλοβας. Προστατευόμενο από το δίκτυο Natura 2000, αυτό το εύθραυστο οικοσύστημα φιλοξενεί 17 ενδιαιτήματα και σχεδόν 100 απειλούμενα ή σπάνια είδη. Η ισορροπία του βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης.
Σύμφωνα με το ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο Coastal, η Μεσσηνία βασίζεται εξ ολοκλήρου στα υπόγεια ύδατα, τα οποία μειώνονται ολοένα και περισσότερο από τον τουρισμό και την άρδευση. Καθώς μειώνεται το γλυκό νερό, η λιμνοθάλασσα βιώνει κρίσιμα επίπεδα αλατότητας για σχεδόν το ένα τρίτο του έτους, ενώ τα λύματα, οι γεωργικές απορροές και τα κοντινά γήπεδα γκολφ τροφοδοτούν την άνθηση φυκιών που πνίγουν την υδρόβια ζωή.
Πέρα από τη λιμνοθάλασσα, βρίσκεται ο κόλπος του Ναυαρίνου με την ιστορική πόλη της Πύλου, ενώ, στην απέναντι όχθη, το Costa Navarino. Το εκτεταμένο αυτό δίκτυο πολυτελών θέρετρων και ιδιωτικών κατοικιών, που αναπτύχθηκε από την ελληνική τουριστική εταιρεία Temes, περιλαμβάνει τέσσερα γήπεδα γκολφ, μια ιδιωτική μαρίνα και αμέτρητες πισίνες. Ενώ το συγκρότημα έχει τοποθετήσει τη Μεσσηνία στον διεθνή χάρτη πολυτελών ταξιδιών, το μέγεθός του εγείρει δύσκολα ερωτήματα σε μια περιοχή που βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με αυξανόμενες περιβαλλοντικές πιέσεις.
«Παρά το γεγονός ότι παρουσιάζεται ως μια οικολογική, πολυτελής τουριστική περιοχή, δεν πιστεύω ότι είναι», δήλωσε ο Ιωάννης Σπιλάνης, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. «Η κατανάλωση νερού ενός τέτοιου μοντέλου είναι απλώς ασύμβατη με τους πόρους αυτής της περιοχής. Το μοτίβο είναι μια μονοκαλλιέργεια τουρισμού που εισβάλλει στην περιοχή, στερώντας από τις κοινότητες τη μοναδικότητά τους».
Η επενδυτική άνθηση εκτείνεται πολύ πέρα από τα θέρετρα. Οι διεθνείς αφίξεις στο αεροδρόμιο της Καλαμάτας έχουν υπερτριπλασιαστεί την τελευταία δεκαετία και ένας νέος αυτοκινητόδρομος έχει διασχίσει τους λόφους για να μειώσει τους χρόνους ταξιδιού προς την ακτή.
Η Γεωργία Βισβίκη, πρόεδρος του Συλλόγου Γυναικών Πύλου, δήλωσε: «Αυτές οι επενδύσεις φέρνουν θέσεις εργασίας, αλλά ασκούν επίσης αυξανόμενη πίεση στο περιβάλλον και την ταυτότητά μας. Δεν απορρίπτουμε τον τουρισμό. Θέλουμε ένα μοντέλο που να λειτουργεί μαζί με την τοπική κοινότητα, όχι εναντίον της. Η ταινία θα φέρει ακόμη περισσότερους επισκέπτες, αλλά η Μεσσηνία δεν είναι έτοιμη για αυτή την πίεση».
Κατευθυνόμενοι προς την ενδοχώρα, οι ελαιώνες δίνουν τη θέση τους στο χωριό Δεσύλλας στην πλαγιά του λόφου. Σε μια περιοχή που παλεύει με τη μείωση του πληθυσμού, εθελοντές μετέτρεψαν έναν εγκαταλελειμμένο σιδηρόδρομο σε μονοπάτι πεζοπορίας και τον παλιό σταθμό σε βιβλιοθήκη και κοινοτικό χώρο. Το έργο τους έχει γίνει σύμβολο ενός διαφορετικού μέλλοντος, εμπνέοντας ένα ευρύτερο κίνημα αργής κινητικότητας σε όλη την Πελοπόννησο.
«Η επανενεργοποίηση του σιδηροδρομικού δικτύου δεν απαιτεί νέες επενδύσεις, καθώς η υποδομή υπάρχει ήδη, ωστόσο θα αποτελούσε μια κρίσιμης σημασίας αναζωογόνηση για αυτά τα παρακμάζοντα χωριά της ενδοχώρας», λένε εκπρόσωποι του κοινωνικού συνεταιρισμού «Έθος». «Θα επέτρεπε στους κατοίκους να επιστρέψουν στα σπίτια των οικογενειών τους και να μετακινούνται στην Καλαμάτα, δημιουργώντας βιώσιμες τοπικές θέσεις εργασίας. Τα φώτα της δημοσιότητας του Χόλιγουντ δεν προσφέρουν τίποτα σταθερό στη Μεσσηνία. Είναι η αυθεντική ιστορία και το τοπίο αυτής της γης που δίνουν αξία στην ταινία, όχι το αντίστροφο».
Νοτιότερα, στον οικισμό Βουνάρια, η παραδοσιακή κεραμική αναβιώνει σιγά σιγά, ενώ στο κοντινό Βασιλίτσι, μια οικογενειακή ταβέρνα έχει γίνει ένα προπύργιο πολιτιστικής αντίστασης, διατηρώντας αρχαίους αργαλειούς και μεταδίδοντας τοπικές παραδόσεις στις νεότερες γενιές. Σε κοντινή απόσταση, η συλλογικότητα «Από Καρδιάς» παράγει βιολογικό ελαιόλαδο για πελάτες που έχουν αναπτύξει μια διαρκή σύνδεση με αυτό το τοπίο.
«Δεν νομίζω ότι ο τουρισμός είναι το απόλυτο κακό. Όλα εξαρτώνται από το μοντέλο που εφαρμόζεται», δήλωσε ο Άρης Χριστόπουλος, συνιδρυτής του «Από Καρδιάς». «Δεν θέλουμε μεγάλα έργα ή γιγάντια θέρετρα. Θέλουμε τουρισμό σε ανθρώπινη κλίμακα, συνδεδεμένο με την περιοχή και ικανό να αφήσει βαθιά ίχνη, όχι ουλές».
Με την «Οδύσσεια» στους κινηματογράφους, εκατομμύρια θεατές θα ανακαλύψουν τη Μεσσηνία για πρώτη φορά. Για τις τοπικές κοινότητες, ωστόσο, η πραγματική πρόκληση θα ξεκινήσει μετά τους τίτλους τέλους. Παρόμοια παραδείγματα από το παρελθόν έχουν ήδη αποδείξει πώς η παγκόσμια προβολή στις οθόνες μπορεί να μεταμορφώσει εύθραυστα μέρη με τρόπους που είναι δύσκολο να αντιστραφούν.
Η Μεσσηνία βρίσκεται τώρα αντιμέτωπη με το δικό της δίλημμα, ανάμεσα στις συνεχώς επεκτεινόμενες τουριστικές δραστηριότητες και το πιο ήσυχο έργο εκείνων που ανοίγουν ξανά εγκαταλελειμμένους σταθμούς, αναβιώνουν παραδοσιακές τέχνες και υπερασπίζονται τους ελαιώνες.
Πολλοί άνθρωποι στην περιοχή ελπίζουν είναι ότι η ιστορία που αφήνει πίσω του το Χόλιγουντ θα μετρηθεί με ίχνη… και όχι με ουλές, καταλήγει το ρεπορτάζ του Guardian.
