Το διαζύγιο καπιταλισμού και δημοκρατίας

Ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι μόνο μια μορφή οικονομικής πολιτικής ή μια ιδεολογία που απελευθερώνει την αγορά, προκειμένου να ενισχύσει την καπιταλιστική κερδοφορία. Είναι και ένας τύπος πολιτικής ορθολογικότητας, που επεκτείνει τις οικονομικές αξίες και πρακτικές σε όλες τις διαστάσεις της ανθρώπινης ζωής. Όταν όμως το πεδίο της πολιτικής ορίζεται με οικονομικούς όρους, υπονομεύονται και διαβρώνονται τα θεμέλια της δημοκρατίας. Αυτή είναι μία από τις κεντρικές ιδέες που αναπτύσσει η Γουέντι Μπράουν, καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, στα βιβλία της που κυκλοφορούν στη γλώσσα μας: «Η καταστροφή του δήμου» (Πατάκης, 2017) και «Στα ερείπια του νεοφιλελευθερισμού» (San Casciano, 2026).

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα συνέντευξης της Γουέντι Μπράουν, που περιέχεται στο συλλογικό έργο: «Capitalismo e democrazia, è divorzio?» (ResetDOC, 2026).

Η Αριστερά απέτυχε, ενώ η παγκόσμια Δεξιά απειλεί να δώσει τη χαριστική βολή στη φιλελεύθερη δημοκρατία. Πώς εξηγείτε αυτή την άνοδο της Δεξιάς; Στο βιβλίο σας «Στα ερείπια του νεοφιλελευθερισμού», την περιγράψατε ως μια μεταβολή τύπου Φρανκενστάιν του νεοφιλελευθερισμού. Είμαστε ακόμα εντός αυτής της μεταβολής ή βρισκόμαστε ήδη σε μια μετα-νεοφιλελεύθερη φάση;

Θεωρώ ότι όποιος μιλάει για μετα-νεοφιλελευθερισμό επικεντρώνεται μόνον στις οικονομικές όψεις του νεοφιλελευθερισμού και τον φαντάζεται ακόμα ως μια πολιτική απορρύθμισης, μείωσης των φόρων, ιδιωτικοποίησης των δημόσιων αγαθών και παγκόσμια ελεύθερης κυκλοφορίας των κεφαλαίων. Η πολιτική δασμών του Τραμπ φαίνεται να κινείται προς μιαν άλλη κατεύθυνση. Κι ωστόσο, η ιδιωτικοποίηση δημόσιων αγαθών και υπηρεσιών συνεχίζεται (αυτοκινητόδρομοι, υγεία, συντάξεις). Το ίδιο το κράτος είναι όλο και λιγότερο ένας δημόσιος οργανισμός και γίνεται όλο και περισσότερο μια οντότητα στην οποία «επενδύει» η ιδιωτική οικονομία. Με αυτή την έννοια, βρισκόμαστε ακόμα πλήρως στη νεοφιλελεύθερη εποχή και όχι πέρα από αυτήν. Η άλλη όμως όψη του νεοφιλελευθερισμού, στην οποία επικεντρώνομαι στα βιβλία μου «Η καταστροφή του δήμου» και «Στα ερείπια του νεοφιλελευθερισμού», αφορά τον χαρακτήρα του ως κυβερνητικής ορθολογικότητας. Πρόκειται για μια λογική που υποτάσσει κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα σε οικονομικά κριτήρια. Αυτή, κατά τη γνώμη μου, δεν μειώθηκε.

Όλα αυτά έχουν κομβική σημασία για να κατανοήσουμε ένα πρόσωπο όπως ο Τραμπ. Τι είναι στο βάθος ο Τραμπ; Είναι ένας ιδιαίτερος τύπος επιχειρηματία, ένας ιδιοκτήτης ακινήτων, ο οποίος ερμηνεύει τα πάντα με όρους επιχειρήσεων, συναλλαγών, διαπραγματεύσεων, καθώς και εκβιασμών και χειραγωγήσεων. Με αυτόν τον τρόπο κυβερνάει. (…)

Δεν θίξαμε όμως ακόμα τη διάσταση του αυταρχισμού. Οι μεγάλες εταιρείες δεν είναι δημοκρατικοί θεσμοί. Λειτουργούν με άκαμπτες ιεραρχίες, με αποφάσεις και εξουσίες που έρχονται από τα πάνω. Το να αποδεχόμαστε αυτό το μοντέλο ως θεμιτή μορφή πολιτικής αποτελεί μέρος της νεοφιλελεύθερης κληρονομιάς. Σίγουρα τα κλειστά σύνορα, η απέλαση των μεταναστών και η δαιμονοποίηση της παγκοσμιοποίησης τροφοδότησαν τη στροφή προς τα δεξιά. ‘Ηταν ένα είδος αντίδρασης εναντίον της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης. Η παγκοσμιοποίηση όμως είναι μόνον μία όψη του νεοφιλελευθερισμού. Το να επικεντρωνόμαστε μόνον σε αυτή σημαίνει ότι δεν βλέπουμε τα νεοφιλελεύθερα στοιχεία που εξακολουθούν να υπάρχουν σήμερα.

Οι νεοφιλελεύθεροι θεωρητικοί δεν θα είχαν θελήσει αυτή την ιδεολογική στροφή εναντίον της παγκοσμιοποίησης;

Όχι, δεν ήθελαν ούτε μαζικές πολιτικές κινητοποιήσεις ούτε λαϊκισμό. Κάθε άλλο. Αυτοί φαντάζονταν μιαν ολική πολιτική ειρήνευση, καθώς υποβάθμιζαν τους πολίτες σε οικονομικούς δρώντες. Δεν επιθυμούσαν ούτε ισχυρά στρατιωτικοποιημένα και αστυνομικά κράτη, όπως εκείνα τα νεοφασιστικά που βλέπουμε σήμερα. Ορισμένοι νεοφιλελεύθεροι στοχαστές ήταν μάλιστα πεισμένοι αντιφασίστες και προσπαθούσαν να σχεδιάσουν μια πολιτικο-οικονομική τάξη που θα εμπόδιζε την επιστροφή του φασισμού ή του ολοκληρωτισμού. Οι θεωρίες τους όμως παραγνώριζαν την πολιτική ισχύ και τη συλλογική κινητοποίηση, εν μέρει επειδή καλλιεργούσαν τη φαντασίωση ότι αυτές οι δυνάμεις απλώς θα εξαλείφονταν από μια κοινωνία ελεύθερης αγοράς.

Πρόσφατα, εσείς διατυπώσατε τη θεωρία μιας «μετα-φιλελεύθερης επανορθωτικής δημοκρατίας» ως εναλλακτικού δρόμου για να επανεξετάσουμε την ίδια τη δημοκρατία. Ποιες είναι οι θεμελιώδεις αρχές αυτής της πολιτικής μορφής;

Ο φιλελευθερισμός –αν και γεννήθηκε για να περιορίσει την εξουσία του κράτους ή της μοναρχίας και για να εγγυηθεί τις αστικές ελευθερίες- ως θεωρία και μορφή διακυβέρνησης έχει ήδη εξαντληθεί. Συνδεόταν πάντοτε με τον καπιταλισμό, αλλά σήμερα έχει αποικιστεί πλήρως από αυτόν. Μας έχει οδηγήσει στα πρόθυρα της οικολογικής κατάρρευσης. Δεν κατορθώνει να την αντιληφθεί οντολογικά ούτε και να την επιλύσει πολιτικά. Είναι ακόμα υπερβολικά ανθρωποκεντρικός και ατομικιστικός. Χωρίς μια δημοκρατική μορφή ικανή να αναχαιτίσει ή να μετασχηματίσει τον καπιταλισμό –και χωρίς μια πολιτική μορφή ικανή να αντιμετωπίσει την οικολογική κρίση- είμαστε χαμένοι.

Η αναγκαιότητα μιας μετα-φιλελεύθερης δημοκρατίας γεννιέται επομένως από την ανάγκη να απαντήσουμε σε δύο συνδεόμενες κρίσεις: στην κρίση της δημοκρατίας –που εκφυλίζεται σε αυταρχισμό ή φασισμό- και στην κρίση της ζωής στον πλανήτη. Δεν πιστεύω ότι ο φιλελευθερισμός διαθέτει τους πόρους για να αντιμετωπίσει καμία από τις δύο. Δεν μπορεί να αναχαιτίσει τον καπιταλισμό, ο οποίος έχει κυριεύσει και διαφθείρει ό,τι καλό απέμενε στη φιλελεύθερη δημοκρατία, ούτε μπορεί να μας οδηγήσει σε μια σχέση με τη φύση που θα υπερβαίνει τον μεθοδολογικό ατομικισμό, που βρίσκεται στο επίκεντρό του. Αυτός ο ατομικισμός όχι μόνον θέτει την ανθρώπινη ύπαρξη στο κέντρο, αλλά της παραχωρεί και την άδεια να κάνει ό,τι θέλει στο όνομα της ελευθερίας, την οποία ο φιλελευθερισμός εξυμνεί. Αυτό παρήγαγε την οικολογική κρίση και δεν μπορεί να μας βγάλει από αυτήν. Η επανορθωτική δημοκρατία πρέπει να θεμελιώνεται πάνω σε μια νέα πολιτική οικονομία και σε μια νέα πολιτική οικολογία. Τα θεμελιώδη στοιχεία της δημοκρατίας –πολιτική ελευθερία και πολιτική ισότητα- πρέπει να επαναπροσδιοριστούν πέρα από τη σύγχρονη διχοτομία ανάμεσα σε άνθρωπο και φύση.

Εσείς περιγράφετε την επανορθωτική δημοκρατία ως μια μορφή αριστερού κρατισμού, η οποία όμως δεν είναι κρατοκεντρική. Πώς μπορεί ένα παρόμοιο μοντέλο να αντιμετωπίσει υπερεθνικές και παγκόσμιες προκλήσεις;

Τα ίδια τα κράτη δεν είναι ο κατάλληλος τόπος για την επανορθωτική δημοκρατία. Η δημοκρατική μορφή που έχω στον νου μου, και που αναδύεται σε κάθε μέρος του κόσμου, είναι εκείνη στην οποία οι πρωταρχικές αρχές της δημοκρατίας, έτσι όπως μας την κληροδότησαν οι Έλληνες, είναι θεμελιώδεις αλλά όχι επαρκείς: η αρχή της πολιτικής ισότητας, δηλαδή η ίση κατανομή εξουσίας στους πολίτες, και η πολιτική ελευθερία, δηλαδή η κοινή αυτοκυβέρνηση. Πρόκειται για δύο μη φιλελεύθερες έννοιες.

Τα κράτη ωστόσο παραμένουν κομβικής σημασίας για να εφαρμόζουν τις αποφάσεις, για να οργανώνουν και να εφαρμόζουν ρυθμίσεις ή όρια και να παράγουν γενική ευημερία. Το ζήτημα είναι πώς να διατηρούμε τα κράτη υποταγμένα στη δημοκρατία, αντί να είναι οι δυνάμεις που αποδυναμώνουν τη δημοκρατία. Η Αριστερά πρέπει να απελευθερωθεί από εκείνη που ο Φουκό αποκαλούσε η δική μας «κρατοφοβία», δηλαδή ο φόβος μας για τα κράτη, η πεποίθησή μας ότι τα κράτη είναι πάντοτε αστυνομικά, βίαια, καταπιεστικά.

Πώς μπορούμε λοιπόν να χρησιμοποιήσουμε τα κράτη ως πλατφόρμες για τις πράσινες μεταβάσεις, ως τόπους στους οποίους να κατευθυνθούν οι πόροι και να εφαρμοστούν συγκεκριμένες ρυθμίσεις, αφήνοντας ταυτόχρονα μεγάλα πεδία στη δημοκρατία έξω από αυτά; Ας το θέσουμε διαφορετικά. Τα κράτη δεν θα μπορέσουν ποτέ να είναι δημοκρατικά, αλλά μπορούν να ενεργήσουν ως εργαλεία της δημοκρατίας. Ο κλασικός φιλελευθερισμός προσπαθεί να τοποθετήσει τη δημοκρατία στο εσωτερικό του κράτους και αντιμετωπίζει τα αντιδημοκρατικά του χαρακτηριστικά αντιπαραθέτοντας ή αντισταθμίζοντας τις διάφορες κρατικές εξουσίες και όργανα. Οι μεταφιλελεύθεροι δημοκράτες αποβλέπουν στο να υποτάξουν το κράτος στη δημοκρατία. Σήμερα θα πρέπει να στοχαστούμε για τούτο: Πού έγκειται η δημοκρατία; Τι μπορεί να κάνει; Πώς μπορούμε να δώσουμε φωνή στις ανθρώπινες υπάρξεις και στη φύση, έτσι ώστε η συμμετοχή στην οικοδόμηση ενός καλύτερου μέλλοντος να είναι κάτι που οι άνθρωποι αισθάνονται ότι το έχουν στα χέρια τους και για το οποίο νιώθουν ότι είναι υπεύθυνοι; Πρόκειται τόσο για ένα θεωρητικό καθήκον όσο και για ένα πεδίο πολιτικού πειραματισμού.