Πάολα Ρεβενιώτη (1958-2026): Η ανυπότακτη φωνή που έσπασε τα ταμπού

«Ωραία νιάτα, ρε Πάολα! Θυμάσαι που με κέρασες ένα μπάφο, όταν γυρίζαμε στο σπίτι σου το ντοκιμαντέρ για τα “Καλιαρντά” κι έφυγα μαστουρέισον εξαντλώντας όλο το ρεπερτόριό μου, λαϊκά και δημοτικά, από Σταθμό Λαρίσης μέχρι Μοναστηράκι; Γενναία μου ψυχή εσύ, καλό σου κατευόδιο! Ευτυχώς έκανες ωραίους σταθμούς στο ταξίδι σου! Τι απομένει; Μια δυνατή γροθιά εξέγερσης, ένα φτύσιμο στη σιχαμερή υποκρισία του καιρού μας! Ας είναι το ξόδι σου μια ευχή για όλα τα αλλιώτικα κι αδικημένα πλάσματα του μάταιου φαρισαικού κόσμου μας!». Αυτό ήταν το «κατευόδιο» που ανάρτησε χθες ο συγγραφέας, στιχουργός, μελετητής του λαϊκού πολιτισμού και φιλόλογος Θωμάς Κοροβίνης. Και σαν κι αυτόν δεκάδες άλλοι έστειλαν το δικό τους «αντίο» στην Πάολα Ρεβενιώτη, που έφυγε από τη ζωή χθες στα 68 της ύστερα από πολύμηνη μάχη με τον καρκίνο. Αλλά κανένας από αυτούς τους αποχαιρετισμούς δεν ήταν τυπικός. Η Ρεβενιώτη άγγιξε ουσιαστικά τις ζωές των ανθρώπων με τους οποίους διασταυρώθηκε, χαρίζοντας σε άλλους κουράγιο και ορατότητα με τους δικούς της αγώνες και σε άλλους δείχνοντας την οδό της αδέσμευτης σκέψης, της σεξουαλικής απελευθέρωσης και της αυτοδιάθεσης.

Από τις σημαντικότερες μορφές του ελληνικού ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματος. Πρωτοπόρος της τρανς ορατότητας στη χώρα μας. Μια δυνατή και ασυμβίβαστη φωνή υπέρ των δικαιωμάτων, κατά των αποκλεισμών, της περιθωριοποίησης, του φασισμού, του ρατσισμού, της κρατικής καταστολής. Και μια πολυτάλαντη περσόνα του δημόσιου βίου με εξαιρετικά δείγματα δουλειάς τόσο στην καλλιτεχνική φωτογραφία όσο και στη σκηνοθεσία των σπουδαίων ντοκιμαντέρ της. Αυτή ήταν η Πάολα που υπήρξε για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες μια ιδιαίτερη και σεβαστή παρουσία στον δημόσιο χώρο, συνδέοντας τον ακτιβισμό με την τέχνη, τη δημοσιογραφία και την κοινωνική αποτύπωση της ιστορίας ανθρώπων που έζησαν στο περιθώριο. Και ήταν εκείνη που το 1982 ίδρυσε το ιστορικό περιοδικό «Κράξιμο», το πρώτο ουσιαστικά ανεξάρτητο έντυπο που έδωσε δημόσιο βήμα στην ελληνική γκέι, λεσβιακή και τρανς κοινότητα, φιλοξενώντας μαρτυρίες, συνεντεύξεις, πολιτικά κείμενα και καλλιτεχνικές παρεμβάσεις κι αποτελώντας σήμερα αδιαμφισβήτητο και πολύτιμο τεκμήριο της ιστορίας του ελληνικού κουίρ κινήματος.

Γεννημένη στον Πειραιά το 1958, η Πάολα Ρεβενιώτη μεγάλωσε σε μια εποχή όπου η τρανς ταυτότητα ήταν σχεδόν αδιανόητο να εκφραστεί δημόσια. Αντιμέτωπη με τον αποκλεισμό, τη φτώχεια και τις διακρίσεις, εργάστηκε για χρόνια ως σεξεργάτρια. Η ίδια πήγε αντίθετα στη σιωπή και την υποταγή. Μίλαγε πάντοτε ανοιχτά γι’ αυτή την εμπειρία, αντιμετωπίζοντας ως πολιτική πράξη τη δημοσιοποίηση του προσωπικού βιώματος αλλά και των συνθηκών στις οποίες ζούσαν οι τρανς γυναίκες στην Ελλάδα των δεκαετιών του 1970 και του 1980 και καταγγέλλοντας την περιθωριοποίηση ή την εκμετάλλευσή τους και την αστυνομική βία. Συμμετείχε επίσης στην οργάνωση των πρώτων Gay Pride, ενώ το 2003 εξελέγη πρόεδρος του Σωματείου Αλληλεγγύης Τραβεστί Τρανσέξουαλ Ελλάδος (ΣΑΤΤΕ).

Μια σταθερή, παράλληλη δραστηριότητα της Ρεβενιώτη αφορούσε την καλλιτεχνική έκφραση πάντα μέσα από το πρίσμα του κουίρ στοιχείου, αλλά και ως προέκταση μιας καθαρόαιμης πολιτικής θέσης που ήθελε να δώσει φωνή και υπόσταση στους κοινωνικά περιθωριοποιημένους. Ασχολήθηκε με τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο κι έγραψε ποίηση. Δημιούργησε ντοκιμαντέρ (πρώτα σε συνεργασία με διάφορους νέους κινηματογραφιστές κάτω από την επωνυμία «ThePaolaProject» και «ThePaolaTeam» κι αργότερα μόνη με εξαίρετα δείγματα τα περίφημα «Καλιαρντά», που ταξίδεψαν και εκτός συνόρων στο Φεστιβάλ Globale του Βερολίνου, ή τις «Πικροδάφνες» όπου συμπρωταγωνιστούσε με τις Εύα Κουμαριανού και Μπέτυ Βακαλίδου). Και σ’ αυτά κατέγραψε πρόσωπα και κοινότητες οι οποίες έμεναν εκτός του επίσημου αφηγήματος: περιθωριακοί και άνθρωποι της νύχτας, οι τρανς γυναίκες της λεωφόρου Συγγρού, οι μοναχικοί της πόλης, αλλά και προσωπικότητες του πολιτισμού και της πολιτικής. Στον χώρο της φωτογραφίας περίφημη έχει μείνει η έκθεσή της στο Σόχο το 2013 με αισθησιακές και καλλιτεχνικές αποτυπώσεις αντρικών πορτρέτων αλλά και την ίδια χρονιά η πρώτη ατομική στην Αθήνα στην γκαλερί The Breeder, όπου με τη βοήθεια του γνωστού αρχιτέκτονα και εικαστικού Ανδρέα Αγγελιδάκη παρουσίασε φωτογραφίες ερωτικού, αλλά και κοινωνικοπολιτικού ενδιαφέροντος. Το πολιτικό και καλλιτεχνικό της αποτύπωμα έφτιαξαν μια φήμη που έφτασε στο εξωτερικό: η Πάολα υπήρξε η πρώτη Ελληνίδα τρανς καλλιτέχνιδα που παραχώρησε συνεντεύξεις σε μέσα όπως το αμερικανικό συλλεκτικό περιοδικό CANDY και το βρετανικό Dazed. Ενα τόσο ουσιαστικά πολιτικό πνεύμα δεν θα μπορούσε να μείνει εκτός πολιτικής: το 1990 έγραψε ιστορία ως το πρώτο τρανς άτομο που συμμετείχε στις εθνικές εκλογές ως υποψήφια των Οικολόγων Εναλλακτικών. Πιο πρόσφατα ήταν υποψήφια του ΜέΡΑ25 στις βουλευτικές εκλογές του 2019 και του 2023 καθώς και στις ευρωεκλογές του 2024.

Με αιχμηρό λόγο, πολύ χιούμορ και αφοπλιστική ειλικρίνεια, η Πάολα Ρεβενιώτη αμφισβήτησε τα ταμπού πολύ πριν η συζήτηση για την ταυτότητα φύλου και τα ανθρώπινα δικαιώματα μπει πάνω στο τραπέζι του δημόσιου βίου. Υπήρξε σημείο αναφοράς για γενιές ΛΟΑΤΚΙ+ αλλά και για όσους αναζητούσαν ανοιχτό και ελεύθερο πνεύμα. Η παρακαταθήκη της είναι αναμφισβήτητη κι αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της συλλογικής μνήμης για τους αγώνες ισότητας, αξιοπρέπειας και ελευθερίας στην Ελλάδα.

Η πολιτική κηδεία

Συλλυπητήριες ανακοινώσεις για τον θάνατο της Πάολας Ρεβενιώτη εξέδωσαν ο ΣΥΡΙΖΑ, το ΜέΡΑ25 και η Νέα Αριστερά. Η πολιτική κηδεία της Πάολας Ρεβενιώτη θα γίνει αύριο Σάββατο, στις 12 το μεσημέρι, στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών.