Οταν οι αυλές φορτώνουν καλοκαίρι
Αν η σχολική περίοδος ήταν σχήμα, θα έμοιαζε με σχεδόν κύκλο. Το κομμάτι που λείπει είναι η καθυστέρηση ανάμεσα στη συνειδητοποίηση του βιώματος και στο «τώρα», που συνεχώς γλιστράει μπροστά. Γιατί τα γεγονότα σε ένα σχολείο είναι τόσο πυκνά όσο οι εικόνες μιας πεζοπορικής διαδρομής. Είναι απίστευτα όσα αντικρίζεις ανεβαίνοντας ένα βουνό· όμως πάντα βλέπεις καλύτερα όταν σταματάς και γυρνάς να κοιτάξεις πίσω σου.
Τώρα που οι αυλές των σχολείων φορτώνουν καλοκαίρι και ο ήλιος καίει τα τσιμέντα τους, είμαστε το κουδούνι που συνεχίζει να χτυπά περιοδικά, από διάλειμμα σε διάλειμμα: Ολα λείπουν και, ταυτόχρονα, όλα μοιάζουν να είναι εκεί. Ο αποχωρισμός δίνει τη θέση του στο να-κάτσουν-τα-πράγματα-μέσα-μου. Η περατότητα, που στις μέρες μας μοιάζει απαγορευμένη λέξη, εδώ είναι θεραπευτική. Αν τα πράγματα δεν λήγουν, παύουν να σημαίνουν.
Για να σημαίνουν όμως χρειάζεται η τάξη να μην είναι περατζάδα. Οσο οι αίθουσες γεμίζουν με ανθρώπους πρόθυμους να εκτεθούν τόσο οι δεσμοί γίνονται ισχυροί. Και ο δεσμός δεν αφορά μόνο τα πρόσωπα μιας τάξης, αλλά, επιπλέον, και τα ρήματα που χωρούν εκεί – μαθητεύω / μαθαίνω / πλησιάζω / υποχωρώ / νιώθω / υπάρχω. Μαζί και όλοι οι συνδυασμοί τους: υποχωρώ για να πλησιάσω περισσότερο, μαθητεύω για να μάθω, νιώθω για να υπάρξω πληρέστερα.
Τα κείμενα αυτού του τεύχους αφορούν τα παραπάνω ρήματα. Το κείμενο του Denis Morin μάς μιλάει για τη διδασκαλία της Ιστορίας και την ιστορική γνώση ως οικοδόμημα που στήνεται μέσα από την αναζήτηση, τη διατύπωση ερωτημάτων και την ερμηνεία. Το κείμενο που αφορά το κουτί ιστορίας είναι μία παιδαγωγική πρόταση που υλοποιεί στην τάξη, μαζί με τους/τις μαθητές/τριες αυτή την οπτική. Τέλος, ο Χάρης Παπαδόπουλος, απευθυνόμενος στα παιδιά, μιλάει τελικά και σε όλους εμάς, τους «μεγάλους», για τις πολλές μορφές που μπορεί να έχει μια οικογένεια. Γιατί οικογένεια είναι η αφή των ανθρώπων που καταφέρνει να διαπεράσει το δέρμα και να αγκαλιάσει την ψυχή – μια αυλή για όλες τις εποχές. Ως τέτοια, αποτελεί πεδίο πρακτικής και όχι ρητορική που παράγει αποκλεισμούς.
Επικοινωνήστε μαζί μας και στείλτε μας τα κείμενά σας για δημοσίευση στο εξής μέιλ: [email protected]
Το «κουτί Ιστορίας» ως εργαλείο κατανόησης, δημιουργικότητας και γλωσσικής ανάπτυξης
Των Denis Morin*, Véronique Gaudard** και Δέσποινας Καρακατσάνη***
Το κουτί Ιστορίας μπορεί να οριστεί ως ένα παιδαγωγικό εργαλείο που συγκεντρώνει αντικείμενα και αναπαραστάσεις συνδεδεμένες με τα βασικά στοιχεία μιας αφήγησης, όπως οι χαρακτήρες, οι τόποι, τα αντικείμενα και τα κύρια επεισόδια. Λειτουργεί ως διαμεσολάβηση ανάμεσα στο κείμενο, στην εικόνα και στον λόγο των μαθητών/τριών. Η προσέγγιση αυτή στηρίζεται στις κοινωνικο-εποικοδομιστικές θεωρίες μάθησης. Ο Vygotski υπογραμμίζει ότι τα εργαλεία και οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις συμβάλλουν στην ανάπτυξη της σκέψης και της γλώσσας, ενώ τα αντικείμενα μετατρέπονται σε υποστηρίγματα νοηματοδότησης και λεκτικής έκφρασης. Ο Bruner αναδεικνύει τον ρόλο της καθοδηγούμενης αλληλεπίδρασης στην κατάκτηση της γλώσσας, επισημαίνοντας ότι ο εκπαιδευτικός οργανώνει δραστηριότητες που βοηθούν το παιδί να παρατηρεί, να περιγράφει, να αφηγείται και να κατασκευάζει νόημα. Παράλληλα, ο Schneuwly τονίζει ότι τα παιδαγωγικά εργαλεία μετασχηματίζουν τον τρόπο σκέψης και ομιλίας, λειτουργώντας ως διδακτικά τεχνουργήματα που ευνοούν την ανάπτυξη του αφηγηματικού λόγου.
Το κουτί ιστορίας ως εργαλείο πολιτισμικής διαμεσολάβησης
Το κουτί Ιστορίας δεν λειτουργεί μόνο ως μέσο κατανόησης, αλλά και ως φορέας πολιτισμικής μνήμης και κοινής λογοτεχνικής εμπειρίας. Οι ιστορίες που δουλεύονται στην τάξη αφήνουν ίχνη με τη χρήση αντικειμένων, μαριονετών, σχεδίων και μικροκατασκευών, τα οποία συγκροτούν μια συλλογική μνήμη της τάξης. Η υλική διάσταση της αφήγησης επιτρέπει στα παιδιά να βιώνουν τις ιστορίες ενεργητικά. Δεν αρκούνται στην ακρόαση, αλλά χειρίζονται, μετασχηματίζουν και επαναδημιουργούν τις αφηγήσεις. Ετσι, οι χαρακτήρες και τα αντικείμενα αποκτούν συμβολική και συναισθηματική αξία. Οι έρευνες σχετικά με τα «αντικείμενα-μνήμες» δείχνουν ότι τα αντικείμενα αποκτούν νόημα μέσα από τις αφηγήσεις και τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις που προκαλούν. Το κουτί ιστορίας συνδέει επομένως τη μνήμη, τη γλώσσα και τη συλλογική εμπειρία της τάξης.
Μεθοδολογία και τρόποι παιδαγωγικής υλοποίησης
Η δημιουργία ενός κουτιού ιστορίας απαιτεί παιδαγωγικό σχεδιασμό. Ο/Η εκπαιδευτικός επιλέγει αφηγήσεις κατάλληλες για την ηλικία των μαθητών/τριών και εντοπίζει τους βασικούς χαρακτήρες, τους σημαντικούς τόπους, τα αντικείμενα-κλειδιά και τα κύρια επεισόδια της αφήγησης. Το κουτί μπορεί να περιλαμβάνει φιγούρες, μαριονέτες, συμβολικά αντικείμενα, μικρογραφίες σκηνικών, σχέδια μαθητών/τριών, καθώς και φυσικά ή ανακυκλώσιμα υλικά. Η εφαρμογή μπορεί να οργανωθεί σε διάφορα στάδια, ξεκινώντας από την ανακάλυψη της ιστορίας και τη διατύπωση υποθέσεων, συνεχίζοντας με την εμβάθυνση στην κατανόηση και τη δραματοποίηση, και ολοκληρώνοντας με την αναδιατύπωση της ιστορίας και τη δημιουργική επέκταση της αφήγησης.
Δημιουργικότητα, συνεργασία και παιδαγωγική Freinet
Το κουτί Iστορίας συνδέεται στενά με τις αρχές της παιδαγωγικής Freinet, σύμφωνα με τις οποίες το παιδί μαθαίνει μέσα από τη δράση, τη δημιουργία και τη συνεργασία. Η κατασκευή ενός κουτιού ιστορίας κινητοποιεί διαδικασίες φαντασίας, πειραματισμού, καλλιτεχνικής έκφρασης και συλλογικής αφήγησης. Οι μαθητές/τριες σχεδιάζουν, κατασκευάζουν, δοκιμάζουν και αφηγούνται μαζί. Η διαδικασία αυτή ενισχύει την προφορική έκφραση, τη συνεργασία, την επιχειρηματολογία και την αυτονομία. Οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται, όπως η ζωγραφική, ο πηλός και οι κατασκευές, συνδέονται με το περιεχόμενο της ιστορίας και μετατρέπουν την αφήγηση σε εικαστική και βιωματική εμπειρία. Η συνεργασία παίζει καθοριστικό ρόλο, καθώς οι μαθητές/τριες διαπραγματεύονται επιλογές, μοιράζονται αρμοδιότητες και οικοδομούν από κοινού μια αφήγηση. Η διαδικασία αυτή ευνοεί όχι μόνο τη γλωσσική ανάπτυξη αλλά και κοινωνικές δεξιότητες όπως η ακρόαση, ο σεβασμός της άποψης του άλλου και η ανάληψη πρωτοβουλιών.
Εμπειρία από πρόγραμμα ERASMUS στην Καλαμάτα
Στο πλαίσιο συνεργασίας ανάμεσα στο INSPE της Λωρραίνης και το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου πραγματοποιήθηκαν τον Μάιο του 2026 επιμορφωτικά εργαστήρια στην Καλαμάτα με τη συμμετοχή φοιτητών/τριών, εκπαιδευτικών και επιμορφωτών/τριών. Οι συμμετέχοντες/ουσες εργάστηκαν σε μικρές ομάδες και κλήθηκαν να φτιάξουν μια ιστορία, να δημιουργήσουν ένα storyboard, να κατασκευάσουν χαρακτήρες και να σχεδιάσουν ένα αφηγηματικό κουτί. Το storyboard είναι ένα εικονογραφημένο σχέδιο της αφήγησης, δηλαδή μια σειρά από εικόνες ή σκίτσα που παρουσιάζουν διαδοχικά τις βασικές σκηνές μιας ιστορίας. Το storyboard λειτουργεί ως «οπτικό σενάριο» και βοηθά στην οργάνωση της πλοκής πριν από την τελική παρουσίαση ή δραματοποίηση. Χρησιμοποιήθηκαν γι’ αυτόν τον λόγο χαρτόνια, ανακυκλώσιμα υλικά, φυσικά υλικά –πέτρες/χαρτιά/ξύλα– και υφάσματα, ενώ κατασκευάστηκαν και «μαριονέτες-κάλτσες» που λειτούργησαν ως αφηγητές/τριες ή χαρακτήρες. Οι δραστηριότητες ανέδειξαν τη σημασία της συνεργασίας, της δημιουργικής εμπλοκής των συμμετεχόντων/ουσών και τη δύναμη των αντικειμένων ως αφηγηματικών μέσων. Οι τελικές παρουσιάσεις συνδύασαν αφήγηση, μουσική, χιούμορ και θεατρικό παιχνίδι, αναδεικνύοντας τη θεατρική διάσταση της γλώσσας.
Συμπεράσματα
Το κουτί Ιστορίας αποτελεί ένα πολυδιάστατο παιδαγωγικό εργαλείο που συνδυάζει την κατανόηση αφηγήσεων, την καλλιέργεια του προφορικού λόγου, τη δημιουργικότητα, τη συνεργασία και μπορεί να ενταχθεί στις σχολικές τάξεις ως διδακτικό και εκπαιδευτικό εργαλείο. Η αποτελεσματικότητά του βασίζεται στη σύνδεση αντικειμένων, λόγου και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Μέσα από τη δραματοποίηση και τη συλλογική δημιουργία, η αφήγηση μετατρέπεται σε βιωματική εμπειρία μάθησης. Παράλληλα, το εργαλείο αυτό απαιτεί συγκεκριμένο παιδαγωγικό σχεδιασμό ώστε να επιτευχθούν παιδαγωγικοί και μαθησιακοί στόχοι. Συνολικά, το κουτί ιστορίας αναδεικνύει τη σημασία μιας παιδαγωγικής όπου η γλώσσα, η δημιουργία και η συνεργασία λειτουργούν ως βασικοί άξονες της μαθησιακής διαδικασίας.
*Ομότιμος καθηγητής Παν/μίου Λωρραίνης, Tμήμα εκπαίδευσης εκπαιδευτικών, **Καθηγήτρια Παν/μίου Λωρραίνης, Tμήμα εκπαίδευσης εκπαιδευτικών, ***Καθηγήτρια Παν/μίου Πελοποννήσου, Τμήμα Κοινωνικής και εκπαιδευτικής πολιτικής
Μιλώντας στα παιδιά για τις πολλές μορφές οικογένειας
«Στο σχολείο πρέπει να μιλάμε για τις ζωές όλων των παιδιών, όχι μόνο για όσα παιδιά μεγαλώνουν με τη μαμά τους και τον μπαμπά τους»
Του Χάρη Παπαδόπουλου*
Σήκωσαν πρόσφατα πολλή σκόνη στη δημόσια σφαίρα οι δηλώσεις ενός βουλευτή του κόμματος Νίκη για τις πολλές μορφές οικογένειας. Ο κύριος αυτός έριξε το ανάθεμα σε ένα διδακτικό εγχειρίδιο, γραμμένο από εκλεκτή ομάδα εκπαιδευτικών, που εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο Νήσος – ένα κόσμημα στον εκδοτικό χώρο, για όσους/όσες ξέρουν πρόσωπα και πράγματα.
Οι αναχρονιστικές και σκοταδιστικές απόψεις του κυρίου βουλευτή είναι ανάξιες συζήτησης. Το κακό ωστόσο που μπορούν να κάνουν στην κοινωνία μας –και ιδίως στα παιδιά– είναι πολύ μεγάλο.
Το συγκεκριμένο εγχειρίδιο είναι εξαιρετικό. Θα χρησιμοποιηθεί από τους/τις εκπαιδευτικούς που θα το επιλέξουν στο πλαίσιο του καινούργιου θεσμού του πολλαπλού βιβλίου. Ωστόσο, η φασαρία που δημιουργήθηκε λειτουργεί εκφοβιστικά. Πολλοί/ές ενδέχεται να διστάσουν να το επιλέξουν προς χρήση, φοβούμενοι τις αντιδράσεις μιας μερίδας στενόμυαλων και, κυρίως, ανενημέρωτων συμπολιτών μας.
Εξίσου θλιβερή και κακοποιητική είναι και η πρόταση που κατέθεσε δημόσια πριν από λίγες μέρες ο υπεύθυνος στρατηγικού σχεδιασμού του κυβερνώντος κόμματος περί κατάργησης του γάμου των ομόφυλων ζευγαριών. Πρέπει να αντιδράσουμε, υψώνοντας τις φωνές μας!
Το κείμενο που ακολουθεί είναι η σχηματική αποτύπωση μιας κουβέντας που είχα την ευκαιρία να κάνω πολλές φορές, ως σχολικός σύμβουλος, με παιδιά δεκάδων τάξεων σε δημοτικά σχολεία της Αθήνας. Αντίστοιχες συζητήσεις υπήρξαν με γονείς και κηδεμόνες των παιδιών, καθώς και με μεγάλο αριθμό εκπαιδευτικών, στο πλαίσιο προγραμμάτων σεξουαλικής αγωγής που υλοποιήθηκαν συστηματικά και σε ευρεία κλίμακα, για μία δεκαετία, σε σχολεία της περιφέρειάς μου. Ουδέποτε υπήρξε η παραμικρή αντίδραση ή έκφραση διαφωνίας. Γεγονός που δείχνει ότι η κοινωνία ευτυχώς είναι πολύ πιο μπροστά από ό,τι νομίζει το κόμμα Νίκη, γιατί η ζωή προχωράει και επιβάλλει πράγματα. Και η σκόνη, στο τέλος, κατακάθεται…
Τα λόγια που ακολουθούν απευθύνονται σε παιδιά και δείχνουν το πώς μπορεί κανείς να μιλήσει απλά, κατανοητά και με φυσικότητα για θέματα που φαίνονται δύσκολα, αλλά δεν είναι. Αν τα άκουγε όταν ήταν μικρός, ίσως να είχε ωφεληθεί και ο παραπάνω βουλευτής – μαζί και το σινάφι του. Ισως.
Να φαινόμαστε όλοι και όλες στον καθρέφτη!
Δεν ξέρω αν προσέξατε, παιδιά, ότι στην κουβέντα που κάναμε σήμερα, εδώ, στην τάξη σας, αναφερόμενος στις οικογένειές σας, χρησιμοποιώ την έκφραση «οι μεγάλοι που έχουν την έγνοια σας στο σπίτι, που σας αγαπούν και σας φροντίζουν». Αποφεύγω να λέω μόνο «ο μπαμπάς και η μαμά». Το κάνω αυτό από σεβασμό για σας και τους ανθρώπους σας. Αυτό που λέμε οικογένεια έχει πολλές μορφές, δεν είναι μόνο η μητέρα και ο πατέρας. Θα μιλήσω περισσότερο για αυτό και σας παρακαλώ μετά να το συζητήσουμε.
Ξέρετε ότι είμαι ο σχολικός σύμβουλος. Επισκέπτομαι τα σχολεία, μπαίνω σε πολλές τάξεις και χαίρομαι πολύ να συζητάω μαζί σας και να σας γνωρίζω. Καταλαβαίνετε βέβαια ότι δεν σας ξέρω όπως η δασκάλα σας, που γνωρίζει καλά εσάς και τις οικογένειές σας.
Εδώ λοιπόν, στην τάξη σας, υπάρχουν σίγουρα πολλά παιδιά που μεγαλώνουν στο σπίτι με τους δύο γονείς τους, τη μαμά και τον μπαμπά τους. Αλλά μπορεί να υπάρχουν και κάποια παιδιά που μεγαλώνουν μόνο με τον έναν από τους δύο. Γιατί μπορεί οι γονείς τους να πήραν διαζύγιο και να χώρισαν ή να πέθανε, δυστυχώς, ο ένας από τους δύο. Μπορεί ακόμη ο ένας ή η μία να επέλεξε να φύγει. Ή μπορεί, όπως έγινε με μια κυρία, φίλη της γυναίκας μου, να ήθελε πάρα πολύ να κάνει ένα παιδί, αλλά να μη συνάντησε έναν άνδρα που να τον ερωτευτεί, να τον αγαπήσει και να δέσει τη ζωή της μαζί του. Ετσι, όταν έμεινε έγκυος, από μια ερωτική σχέση που είχε, αποφάσισε να μη διακόψει την εγκυμοσύνη, αλλά να γεννήσει το παιδί και να το μεγαλώσει μόνη της.
Λοιπόν, σε όλες αυτές τις περιπτώσεις που ένα παιδί μεγαλώνει μόνο με τον έναν ή τη μία από τους δύο, γιατί έτσι το έφερε η ζωή, τι θα πρέπει να πούμε; Οτι δεν είναι οικογένεια αυτή; Νομίζω ότι θα συμφωνήσουμε ότι ασφαλώς είναι: αυτή τη μορφή οικογένειας τη λέμε μονογονεϊκή.
Υπάρχουν όμως και κάποια παιδιά που μεγαλώνουν με τον παππού και τη γιαγιά. Παλαιότερα ήταν πολύ συνηθισμένο αυτό. Οι γονείς έφευγαν μετανάστες σε άλλη χώρα (στη Γερμανία, στο Βέλγιο, στην Αυστραλία), για να εργαστούν εκεί, και τα παιδιά έμεναν πίσω, στο χωριό, με τον παππού και τη γιαγιά. Τότε δεν υπήρχε το ίντερνετ και η ευκολία της επικοινωνίας που υπάρχει τώρα. Μόνο γράμματα, με το ταχυδρομείο, που αργούσαν πολύ, και τηλεφωνήματα, που κι αυτά δεν ήταν εύκολα. Τα παιδιά λοιπόν αποξενώνονταν κάπως από τη μητέρα και τον πατέρα τους. Ηξεραν τον παππού και τη γιαγιά, γιατί μ’ αυτούς μεγάλωναν. Μορφή οικογένειας είναι κι αυτό.
Και ίσως σ’ αυτή την τάξη να υπάρχει και κάποιο παιδί που να μεγαλώνει με μια οικογένεια που το έχει τεκνοθετήσει. Και σκέφτομαι, παιδιά, και νομίζω ότι θα συμφωνείτε κι εσείς ότι έχει πολύ μικρότερη σημασία ποιοι κάνουν ένα παιδί και πολύ μεγαλύτερη ποιοι το φροντίζουν, το μεγαλώνουν, το υποστηρίζουν και το αγαπάνε γι’ αυτό που είναι, την κάθε μέρα, για μια ολόκληρη ζωή. Είναι η θετή οικογένειά του, που είναι κι αυτή ακόμα μία μορφή οικογένειας.
Θέλω τώρα να σας πω κάτι που μάλλον δεν το ξέρετε και που εγώ το έμαθα ως σχολικός σύμβουλος. Σε μερικά από τα σχολεία της περιφέρειάς μας υπάρχουν κάποια παιδιά, γύρω στα δεκαπέντε, που διαμένουν όλα μαζί σε έναν ξενώνα που υπάρχει στον δήμο μας, έναν ξενώνα του Χαμόγελου του Παιδιού. Σίγουρα έχετε ακούσει για το Χαμόγελο του Παιδιού. Ανάμεσά τους είναι κι ένα αγόρι από άλλη χώρα, που η μαμά του πνίγηκε μια μέρα στη θάλασσα, εδώ στην Αθήνα, καθώς κολυμπούσε. Πού είναι ο πατέρας του; Δεν ξέρω να σας το πω. Αυτό που ξέρω είναι ότι αφότου η μητέρα πνίγηκε, το παιδί έμεινε μοναχό του στον κόσμο. Τώρα οικογένειά του είναι οι άνθρωποι από το Χαμόγελο του Παιδιού στον ξενώνα, όπως και τα άλλα παιδιά. Οικογένειά του είναι η καλή μαγείρισσα που το φροντίζει, το αγαπάει και του φτιάχνει συχνά τα αγαπημένα του φαγητά. Είναι ο παιδαγωγός που επικοινωνεί κάθε μέρα με το σχολείο, που ρωτάει πώς τα πάει το αγόρι στα μαθήματα και πώς περνάει στο σχολείο. Και που κάποιες φορές πηγαίνει μαζί του στα μαγαζιά για να αγοράσουν ρούχα. Οικογένεια είναι κι αυτή, παιδιά, μια ακόμα μορφή οικογένειας.
Και ίσως τώρα καταλαβαίνετε καλύτερα γιατί προσέχω πολύ τα λόγια μου όταν μιλάω για τους δικούς σας και αναφέρομαι στους μεγάλους που έχουν την έγνοια σας, που σας αγαπούν και σας φροντίζουν. Σκέφτομαι ότι αν μιλάω μόνο για μαμά και μπαμπά, ίσως πληγώσω περισσότερο το αγόρι από τον ξενώνα. Που η δική του οικογένεια είναι πια το Χαμόγελο.
Και, τέλος, μπορεί (και προσέξτε παιδιά αυτό που θα σας πω) να υπάρχουν σε μία τάξη και κάποια παιδιά που να μεγαλώνουν με δύο μαμάδες ή δύο μπαμπάδες. Δεν είμαστε συνηθισμένοι να το ακούμε αυτό, ίσως να μας φαίνεται περίεργο, αλλά έτσι συμβαίνει κάποιες φορές, αυτή είναι η πραγματικότητα. Αυτά τα παιδιά φαντάζομαι ότι δεν θα βγαίνουν να το φωνάζουν, εμείς έχουμε δύο μαμάδες ή δύο μπαμπάδες! Αλλά στους φίλους και στις φίλες τους, όταν τους έχουν εμπιστοσύνη, όταν νιώθουν ασφάλεια, θα έρθει η ώρα που θα το πουν. Αν και όποτε το θελήσουν. Και σκέφτομαι ότι αν δεν φοβούνταν τα γέλια και τις κοροϊδίες των άλλων, θα ήθελαν από την αρχή να το πουν σε όλους.
Κοιτάξτε, παιδιά, μια καλή μου φίλη είναι νηπιαγωγός. Αγαπάει πολύ τη δουλειά της και μάλιστα είναι πρόεδρος του τοπικού Συλλόγου Εκπαιδευτικών. Γνωριζόμαστε πολλά χρόνια. Τη λένε Στέλλα Μ. Αυτή η φίλη μου έχει γεννήσει δύο παιδιά, που τώρα πια τελείωσαν το λύκειο. Τα παιδιά αυτά μεγάλωσαν από μικρά με δύο μαμάδες στο σπίτι. Δηλαδή τη Στέλλα και τη σύντροφό της, που είναι ζευγάρι. Τη μία τη φωνάζουν μαμά και την άλλη μάμι. Η Στέλλα και η φίλη της αγαπιούνται και αποφάσισαν πριν από πολλά χρόνια να ζήσουν μαζί. Δεν ζήτησαν από κανένα την άδεια για να το κάνουν αυτό, δεν χρειάζονται άδεια! Τα δύο παιδιά έχουν μεγαλώσει λοιπόν με δύο μαμάδες που τα φροντίζουν και τα αγαπάνε. Και τώρα, τα τελευταία χρόνια, που οι νόμοι στη χώρα μας έχουν αλλάξει (ευτυχώς!) και ένα ομόφυλο ζευγάρι (δύο άτομα του ίδιου φύλου δηλαδή) έχει τη δυνατότητα να παντρευτεί, η Στέλλα και η φίλη της μπορούν όποτε θέλουν να παντρευτούν. Οχι με θρησκευτικό γάμο στην εκκλησία, αλλά με πολιτικό γάμο, στο δημαρχείο. Οικογένεια είναι κι αυτή, παιδιά, μια ακόμα μορφή οικογένειας!
Ωστε υπάρχουν πολλές μορφές οικογένειας. Αυτή είναι η πραγματικότητα, αυτή είναι η αλήθεια, αυτή είναι η ζωή. Και σκέφτομαι, παιδιά, ότι στο σχολείο πρέπει να μιλάμε για τις ζωές όλων των παιδιών, όχι μόνο για όσα παιδιά μεγαλώνουν με τη μαμά τους και τον μπαμπά τους. Και στη βιβλιοθήκη της τάξης πρέπει οπωσδήποτε να υπάρχει, δίπλα στα άλλα βιβλία, και ένα βιβλίο που να μιλάει για μια κυρία που μεγαλώνει μόνη της το παιδί της, όπως η φίλη της γυναίκας μου, για την οποία σας μίλησα. Και ένα άλλο παραμύθι για ένα παιδί που μεγαλώνει με άλλα παιδιά σε έναν ξενώνα του Χαμόγελου. Και, φυσικά, και ένα βιβλίο που να μιλάει για ένα παιδί που μεγαλώνει με δύο μαμάδες ή δύο μπαμπάδες. Υπάρχουν πλέον στα βιβλιοπωλεία πολλά τέτοια λογοτεχνικά βιβλία. Και νομίζω ότι θα πρέπει να έχετε κι εσείς στην τάξη σας βιβλία που να αναφέρονται σε όλες τις μορφές της οικογένειας, όπως υπάρχουν στην πραγματική ζωή.
Γιατί είναι ωραίο να βλέπουν όλα τα παιδιά ότι το σχολείο αναγνωρίζει και μιλάει και για τη δική τους ζωή, τη δική τους οικογένεια, τον δικό τους κόσμο. Ωστε κάθε παιδί να αισθάνεται περήφανο για τους ανθρώπους του! Κάθε παιδί να έχει φωνή, να μπορεί να μιλάει δυνατά και να ακούγεται, να αισθάνεται ότι είμαι κι εγώ εδώ! Να κοιτάζει στον καθρέφτη και να βλέπει καθαρά τον εαυτό του – όχι να είναι αόρατο. Για να περνάμε τελικά όλες/όλοι καλά και να χαιρόμαστε που ερχόμαστε στο σχολείο! Ετσι σκέφτομαι, παιδιά, και τώρα θα ήθελα πολύ ν’ ακούσω τη δική σας γνώμη για όλα αυτά. Τι λέτε;
*Δάσκαλος, μέλος του «Σκασιαρχείου»
ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ / ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΜΝΗΜΗΣ
Από μια εγκυκλοπαίδεια του παρελθόντς σε μια ιστορία υπό διερεύνηση
Του Denis Morin*
Η Ελίζ Φρενέ αφηγείται την ιστορία του Ζοζέφ, ενός μικρού σκανδαλιάρη από το Μπαρ-σιρ-Λουπ, ο οποίος, απορροφημένος από την παρατήρηση μιας κάμπιας, ξεχνάει να επιστρέψει στην τάξη. Αυτή η κάμπια δεν είναι παρά ένα περιστατικό ανάμεσα σε τόσα άλλα – όπως εκείνο με ένα άλλο παιδί που φέρνει στην τάξη απολιθώματα που μάζεψε σε ένα χωράφι. Η επαφή με ένα αντικείμενο είναι, πάνω απ’ όλα, μια στιγμή περιέργειας· μια μοναδική και πολύτιμη εμπειρία που καλλιεργεί τη χαρά και την επιθυμία για ανακάλυψη και έρευνα. Το να υποδέχεσαι στην τάξη ένα αντικείμενο που έφερε ένα παιδί σημαίνει, πρωτίστως, ότι υποδέχεσαι και αποδέχεσαι τον ίδιο του τον λόγο.
Το να διδάσκεις την Ιστορία με έναν άλλο τρόπο, προϋποθέτει μια αλλαγή οπτικής: να μην αντιμετωπίζεται πλέον η Ιστορία ως μια παγιωμένη αφήγηση που πρέπει απλώς να μεταδοθεί, αλλά ως μια έρευνα που χτίζεται συλλογικά. Πολύ συχνά, ο μαθητής έρχεται σε επαφή με την Ιστορία με τη μορφή ενός συνόλου ημερομηνιών, προσωπικοτήτων και έτοιμων, προκατασκευασμένων μαθημάτων. Ομως, η Ιστορία που παράγουν οι ίδιοι οι ιστορικοί δεν κατασκευάζεται έτσι. Γεννιέται μέσα από ίχνη, τεκμήρια, αντικείμενα, έγγραφα και ερωτήματα που θέτουμε στο παρελθόν. Τόσο στο σχολείο όσο και στο πανεπιστήμιο. Γίνεται τότε εφικτό να εισαγάγουμε τους εκπαιδευόμενους σε αυτή τη διαδικασία της έρευνας και να τους κάνουμε να βιώσουν τι σημαίνει πραγματικά «κάνω Ιστορία».
Αυτός ο εναλλακτικός τρόπος διδασκαλίας εμπνέεται τόσο από τη συνεργατική παιδαγωγική του Celestein Freinet όσο και από το έργο του Carlo Ginzburg για το «ενδεικτικό παράδειγμα» (paradigme indiciaire). Και οι δύο δίνουν πρωταρχική σημασία στα υλικά ίχνη, στις λεπτομέρειες και στην έρευνα. Για τον Freinet, η Iστορία δεν μπορεί να περιορίζεται στο σχολικό εγχειρίδιο: ο μαθητής πρέπει να παρατηρεί, να χειρίζεται, να ερευνά, να συγκρίνει και να παράγει ο ίδιος γνώση. Για τον Ginzburg, ο ιστορικός λειτουργεί σαν ένας ντετέκτιβ, ικανός να ανασυνθέσει μια χαμένη πραγματικότητα μέσα από ενδείξεις που καμιά φορά είναι ανεπαίσθητες. Ετσι, η διδασκαλία της Iστορίας μετατρέπεται σε ενεργή πρακτική διατύπωσης ερωτημάτων.
Μέσα σε αυτή την προοπτική, τα παλιά αντικείμενα αποκτούν κεντρικό ρόλο. Ενα φθαρμένο νόμισμα, η φωτογραφία ενός προγόνου, μια παλιά λάμπα μεταλλωρύχου, μια παλιά καρτ ποστάλ, ένα ρούχο ή ένα αγροτικό εργαλείο, ένα αρχειακό έγγραφο, μετατρέπονται σε πύλες εισόδου προς το παρελθόν. Αυτά τα αντικείμενα δεν χρησιμεύουν απλώς για να εικονογραφήσουν ένα μάθημα: αποτελούν τα ίδια το θεμέλιο της ιστορικής σκέψης. Οι μαθητές τα παρατηρούν, τα περιεργάζονται, τα περιγράφουν, αναζητούν τη λειτουργία τους, την εποχή τους, το πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκαν. Σιγά σιγά, τα αντικείμενα «μιλούν». Αφηγούνται συνήθειες, τεχνικές, επαγγέλματα, χαμένα τοπία και ψήγματα της καθημερινής ζωής των ανθρώπων.
Η Iστορία δεν παραδίδεται πλέον αποκλειστικά από την έδρα του δασκάλου προς τους μαθητές· οικοδομείται μέσα από την ανταλλαγή απόψεων, τη συνεργασία και τη συλλογική έρευνα. Τα εργαστήρια που οργανώνονται γύρω από τα «αντικείμενα της Iστορίας» δείχνουν πόσο περισσότερο δραστηριοποιούνται και αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες οι μαθητές όταν γίνονται οι ίδιοι ερευνητές. Το να ψάχνουν ένα μπαούλο γεμάτο αντικείμενα του παρελθόντος, να αντιπαραθέτουν υποθέσεις, να συνθέτουν μια χρονολογική σειρά ή να συνδέουν μεταξύ τους διάφορα αντικείμενα, διεγείρει την περιέργεια και τη συμμετοχή τους. Ετσι, η ιστορική γνώση δεν παρουσιάζεται ως αμετάβλητη αλήθεια, αλλά ως οικοδόμημα που βασίζεται στην αναζήτηση, στη θέση ερωτημάτων και στην ερμηνεία των ιχνών του παρελθόντος.
Μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να εφαρμοστεί ήδη από το νηπιαγωγείο. Η σύγκριση παλιών και σύγχρονων αντικειμένων επιτρέπει, ήδη από αυτή την ηλικία, τη συγκρότηση της έννοιας του χρόνου. Ενα παλιό τηλέφωνο, μια γραφομηχανή ή μια παλιά φωτογραφία εισάγουν με φυσικό τρόπο τις έννοιες της αλλαγής, της συνέχειας και της εξέλιξης. Το παιδί ανακαλύπτει ότι ο κόσμος έχει ιστορία. Το αντικείμενο διεγείρει τον λόγο, την αφήγηση και τη φαντασία, δίνοντας ταυτόχρονα μια χειροπιαστή διάσταση στη μαθησιακή διαδικασία.
Στο δημοτικό σχολείο και στο γυμνάσιο, η προσέγγιση αυτή μπορεί να στηριχτεί στην τοπική πολιτιστική κληρονομιά. Ενα παλιό εργοστάσιο, μια εγκαταλελειμμένη σιδηροδρομική γραμμή, ένα μνημείο ή ένα απλό οικογενειακό κειμήλιο μετατρέπονται σε πεδία έρευνας. Οι μαθητές –και οι φοιτητές– κατασκευάζουν χρονολογικές γραμμές, πραγματοποιούν τεκμηριωμένη έρευνα, συνθέτουν αφηγήσεις και αντιπαραθέτουν τις ερμηνείες τους. Ετσι, η τοπική ιστορία γίνεται το μέσο για την κατανόηση ευρύτερων φαινομένων, όπως η εκβιομηχάνιση, ο πόλεμος, οι μεταναστεύσεις και οι μεταβολές στον τρόπο ζωής.
Αυτός ο εναλλακτικός τρόπος διδασκαλίας της Ιστορίας βασίζεται επίσης σε μια ισχυρή πεποίθηση: τα γεγονότα δεν μιλούν ποτέ από μόνα τους. Ενα αντικείμενο αποκτά νόημα μόνο μέσα από τα ερωτήματα που του θέτουμε. Επομένως, το ουσιώδες δεν είναι απλώς η απάντηση που θα δώσει ο δάσκαλος, αλλά η ικανότητα των μαθητών να θέτουν προβληματισμούς, να διατυπώνουν υποθέσεις και να αναπτύσσουν επιχειρήματα. Η Ιστορία μετατρέπεται σε μια επιστήμη τεκμηριωμένης αμφιβολίας και έρευνας, και όχι σε απλή αποστήθιση.
Με αυτή την οπτική, η σχολική τάξη (όπως και το πανεπιστημιακό μάθημα) μετατρέπεται σε ένα συνεργατικό εργαστήριο. Οι μαθητές μαθαίνουν να παρατηρούν, να ερευνούν, να ερμηνεύουν, να συζητούν και να συνδιαμορφώνουν νόημα. Ο «πειραματικός ψηλαφισμός» (tâtonnement expérimental), μια έννοια τόσο αγαπητή στον Freinet, συναντά εδώ τη μεθοδολογία του ιστορικού: την πρόοδο μέσα από δοκιμές, λάθη, επαληθεύσεις και συλλογικές αντιπαραθέσεις. Ο ρόλος του εκπαιδευτικού δεν είναι πλέον απλώς να μεταδώσει μια αφήγηση, αλλά να καταστήσει την ιστορική έρευνα κατανοητή και προσβάσιμη.
Δίνοντας ξανά χώρο στα αντικείμενα, στα ίχνη και στην έρευνα, η διδασκαλία της Ιστορίας ανακτά μια βαθιά ανθρωπιστική διάσταση. Ο μαθητής κατανοεί ότι πίσω από κάθε υλικό κατάλοιπο κρύβονται ζωές, ανθρώπινες πράξεις, μνήμες και βιωμένες εμπειρίες. Η ιστορία παύει να είναι συσσώρευση αφηρημένων γνώσεων: γίνεται μια περιπέτεια διανοητική και βιωματική, ένας τρόπος να θέτουμε ερωτήματα στον κόσμο και να κοιτάζουμε με κριτική ματιά τις ανθρώπινες κοινωνίες μέσα από τα ίχνη τους – όσο ανεπαίσθητα κι αν είναι αυτά.
*Καθηγητής, διευθυντής Ερευνών στο Πανεπιστήμιο της Λωρραίνης, μέλος του ICEM – Παιδαγωγική Φρενέ (μετάφραση: Χάρης Παπαδόπουλος)
