Απαγόρευση social media στα παιδιά: Με το… μπλόκο απαλλάσσονται οι πλατφόρμες από την ευθύνη

Λίγες ημέρες πριν παραιτηθεί, ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ πρόλαβε να ανακοινώσει ότι θα απαγορεύσει την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ) για τα παιδιά κάτω των 16 ετών, αναθερμαίνοντας τη σχετική διεθνή συζήτηση για τους περιορισμούς στα ΜΚΔ και τη σκοπιμότητά τους. Στόχος του βρετανικού μέτρου, που θα ξεκινήσει να εφαρμόζεται την άνοιξη του 2027, είναι κατά βάση οι πλατφόρμες διαμοιρασμού περιεχομένου, livestreaming και gaming.

Αρκετοί πάντως ειδικοί σχολιάζουν ότι οι κυβερνήσεις έρχονται τώρα να βάλουν ηλικιακά όρια και ελέγχους στην πρόσβαση από ανηλίκους, κάτι στο οποίο θα έπρεπε να έχουν προχωρήσει από μόνες τους οι πλατφόρμες εδώ και καιρό, ωστόσο δεν το έπρατταν υπό τον φόβο απώλειας εκατομμυρίων χρηστών, άρα και διαφημιστικών εσόδων.

Η Αυστραλία, πρωτοπόρος στην απαγόρευση πρόσβασης των εφήβων στα ΜΚΔ, έχει ήδη θέσει σε εφαρμογή τέτοιου είδους μέτρα από τον Δεκέμβριο του 2025 για τους χρήστες κάτω των 16 ετών. Στην Ασία, η Μαλαισία ακολούθησε το παράδειγμα της Αυστραλίας. Παράλληλα, ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Δανία, η Πολωνία και η Σλοβενία, έχουν αποφασίσει την απαγόρευση για τους κάτω των 15 ετών, κάτι που θα ισχύσει από την 1η Ιανουαρίου του 2027 και στην Ελλάδα.

Το ελληνικό μέτρο προβλέπει τον αποκλεισμό των εφήβων από πλατφόρμες όπως το Instagram, το Facebook και το TikTok. Λίγο καιρό πριν, πάντως, 25 φορείς είχαν στείλει ανοιχτή επιστολή προς τον πρωθυπουργό και τους αρμόδιους υπουργούς εκφράζοντας τη διαφωνία τους με την προσέγγιση της καθολικής ηλικιακής απαγόρευσης αντί του αυστηρότερου ελέγχου των ίδιων των πλατφορμών.

Εθισμός και… ατομική ευθύνη

Με αφορμή τις εύλογες αντιδράσεις που προκαλεί η ανακοίνωση της απαγόρευσης, δύο πανεπιστημιακοί καθηγητές μίλησαν επί του θέματος στην «Εφ.Συν.». Οι δύο πανεπιστημιακοί συγκλίνουν στο ότι το καθεστώς κατανάλωσης ψηφιακού περιεχομένου στο οποίο έχουν οδηγηθεί νεαροί και μεγαλύτεροι ηλικιακά χρήστες αποτελεί τον βασικό κίνδυνο που προσπαθεί να ρυθμίσει η κυβέρνηση με το μέτρο απαγόρευσης. Οι απόψεις τους αποκλίνουν, ωστόσο, ως προς τον χαρακτήρα του επικείμενου μέτρου, η αποτελεσματικότητα ή όχι του οποίου θέλει χρόνο για να φανεί.

Ο Πέτρος Ρούσσος, καθηγητής Γνωστικής Ψυχολογίας και Κυβερνοψυχολογίας στο Τμήμα Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ, μας εξήγησε πως η πολιτεία έχει την υποχρέωση προστασίας των νέων από βλάβες, χωρίς όμως να τους αποκλείει από το διαδικτυακό περιβάλλον, το οποίο εδώ και πολλά χρόνια αποτελεί τμήμα της καθημερινότητάς μας.

«Το μέτρο συνδέει την προστασία των παιδιών με τον αποκλεισμό τους από τα ΜΚΔ. Οι πλατφόρμες απαλλάσσονται από την ευθύνη επανασχεδιασμού τους», μας επισημαίνει, θεωρώντας ότι το βάρος της εφαρμογής του μέτρου πέφτει τελικά στους ίδιους τους γονείς και στα παιδιά, αφαιρώντας την πίεση από τις πλατφόρμες και τις ιδιοκτήτριες εταιρείες. «Προφανώς δεν υπάρχει προθυμία των πλατφορμών για αλλαγή», εκτιμά ο κ. Ρούσσος, που υπογραμμίζει ότι η πολιτεία έχει τα εργαλεία και την ισχύ ώστε να ασκηθεί σημαντική πίεση προς τις πλατφόρμες για αλλαγή του εθιστικού σχεδιασμού τους, ο οποίος είναι το πραγματικό πρόβλημα προς επίλυση.

«Το μέτρο συνδέει την προστασία των παιδιών με τον αποκλεισμό τους από τα ΜΚΔ. Οι πλατφόρμες απαλλάσσονται από την ευθύνη επανασχεδιασμού τους»
Πέτρος Ρούσσος, καθηγητής Γνωστικής Ψυχολογίας και Κυβερνοψυχολογίας στο Τμήμα Ψυχολογίας του ΕΚΠΑ

Ρωτήσαμε ακόμα τον κ. Ρούσσο εάν βλέπει πιθανές αντιδράσεις από τους ίδιους τους εφήβους. «Το παράπονο που θα εκφράσουν είναι ότι κανείς δεν τα ρωτάει. Μιλάμε για παιδιά κάτω των 15, δηλαδή παιδιά λίγο κάτω από το όριο που τους δίνει η πολιτεία το δικαίωμα ψήφου. Είναι παιδιά που μπορούν να συζητήσουν, καταλαβαίνουν το πρόβλημα. Αντιδρούν, και είμαι σίγουρος ότι θα αντιδράσουν όχι μόνο στην απόφαση της απαγόρευσης, αλλά και στο μήνυμα που περνάει η πολιτεία. “Σε ελέγχω” είναι το μήνυμά της», απάντησε, διευκρινίζοντας πως οι νέοι στους οποίους απευθύνεται η απαγόρευση είναι τόσο σε θέση να κρίνουν τους κινδύνους των ΜΚΔ όσο και να έρθουν σε διάλογο με την πολιτεία για την εξεύρεση λύσης.

Στον αντίποδα, αν και μας διευκρινίζει ότι είναι κατά των απαγορεύσεων, ο καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου, Κώστας Καρπούζης, με γνωστικό αντικείμενο την Πολιτισμική Πληροφορική, εκτιμά ότι ίσως τελικά αποδειχθεί θετική η συγκεκριμένη πρωτοβουλία. «Το μέτρο θεωρώ πως έχει περισσότερο ρυθμιστικό χαρακτήρα. Οχι μόνο από την πλευρά των παιδιών, αλλά και από την πλευρά των πλατφορμών», μας επισημαίνει. Ο ίδιος θεωρεί πως το μέτρο δεν έχει αποκλειστικά ως σκοπό την αποτροπή των νεαρών να χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Ετσι μπορεί να γίνουν οι πλατφόρμες συνυπεύθυνες. Να λάβουν και οι ίδιες μέτρα ώστε να περιορίσουν την πρόσβαση». Αποσαφηνίζει βέβαια πως υπάρχουν τρόποι παράκαμψης, είτε χρησιμοποιώντας πλατφόρμες VPN είτε μέσω πλατφορμών που εδρεύουν σε χώρες του εξωτερικού.

Κενά ασφαλείας

«Το επίφοβο με το kids wallet είναι τα κενά ασφαλείας που μπορεί να υπάρχουν», υποστηρίζει ο κ. Καρπούζης, δεδομένων των κενών ασφαλείας που είχαν αποκαλυφθεί για το «Gov.wallet», κενά στα οποία αναφερόταν και η επιστολή των 25 φορέων. Ο καθηγητής αναρωτιέται για την ύπαρξη τέτοιων κενών σχετικά με την ηλικιακή αναγνώριση των παιδιών και τις «θυσίες» που διατίθεται ο εκάστοτε γονέας να κάνει ώστε να περιοριστεί η πρόσβαση του παιδιού του σε πλατφόρμες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

«Ο αρχικός σχεδιασμός τους και η χρηστικότητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης θυσιάστηκε προς όφελος της παραγωγής εθιστικού περιεχομένου»
Κώστας Καρπούζης, καθηγητής Πολιτισμικής Πληροφορικής του Παντείου Πανεπιστημίου

Λόγω της απαγόρευσης είναι πιθανό τα παιδιά να στραφούν σε άλλου είδους πλατφόρμες στις οποίες δεν έχει επιβληθεί το μέτρο ή ακόμα και να αναδειχθούν καινούργιες πλατφόρμες παρόμοιες με εκείνες όπου η πρόσβαση δεν είναι πλέον εφικτή. Την εξαίρεση του «YouTube» από το κυβερνητικό μέτρο ο κ. Καρπούζης την αποδίδει στο γεγονός ότι υπάρχει εκπαιδευτικό υλικό στην πλατφόρμα. Ενα ερώτημα βέβαια που τίθεται εδώ αφορά τη λειτουργία των σύντομων βίντεο, youtube shorts, παρόμοιων με όσα κυκλοφορούν στις υπόλοιπες πλατφόρμες και παραμένουν εθιστικά. «Θέλουμε συνέχεια ερεθίσματα. Ακόμα κι όταν παρακολουθούμε μια ταινία ή έναν αγώνα, θέλουμε να καταναλώνουμε κι άλλο περιεχόμενο». Κι αυτό οδηγεί τελικά στη δυσκολία συγκέντρωσης τόσο των νέων όσο και των μεγαλύτερων, εκτιμά ο Κ. Καρπούζης.

Τονίζει, όμως, πως πλέον τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν απομακρυνθεί από το αρχικό τους μοντέλο επικοινωνίας και λειτουργούν ως δίκτυα διαμεσολάβησης περιεχομένου. «Ο αρχικός σχεδιασμός τους και η χρηστικότητά τους θυσιάστηκε προς όφελος της παραγωγής περιεχομένου». Και είναι αυτή ακριβώς η ατελείωτη κατανάλωση περιεχομένου που αναζωπυρώνει τη συζήτηση για τον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που αποτελούν τη βασική πηγή ενημέρωσης και ψυχαγωγίας των εφήβων.