Γέλιο πάνω και κάτω από τη γη

Ο μονόλογος της Βέρας, κομμώτριας μόνο για άντρες και ηρωίδας του μυθιστορήματος Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια, βρίθει από χαρακτηρισμούς για την ίδια, τον πρόσφατα μακαρίτη άντρα της, τους πελάτες, τις φίλες, όλες και όλους εκείνους που κυρίως της δυσκολεύουν τη ζωή. Χαρακτηρισμοί, αναμνήσεις, αφορισμοί, συνειρμικά λογοπαίγνια και επινοημένες παροιμίες αλληλοσυμπληρώνονται, αλληλοαναιρούνται. Δεν παύουν να εκφέρονται με πάθος και μια ασίγαστη ανάγκη. «Το παρελθόν είναι όπως ο τάφος, δεν ξεφεύγεις». Αρκεί να πάει καλά το παζάρεμα, η αγορά, το ξεπούλημα, ό,τι πρέπει να γίνει με άλλα λόγια για να ξεπεραστεί η δυσκολία, το στρίμωγμα, ξεκινώντας και τελειώνοντας με την κηδεία του Τζόκεϊ, όνομα και πράγμα, άντρα και έρωτα της ζωής της.

Σε αυτό τον κόσμο που «δεν πρόκειται να γίνει καλύτερος», η Βέρα, μια Γυναίκα Κουράγιο, μιλάει ακατάπαυστα και περιφέρει το σώμα της σαν άλλη υδρόγειο. Τα πάντα περιστρέφονται γύρω της, όλα κατευθύνονται καταπάνω της και όλα είναι του χεριού της. Χωρίς καθόλου χρήματα για τα έξοδα της κηδείας του Τζόκεϊ, η Βέρα δεν απελπίζεται. Η γλώσσα της τσακίζει κόκαλα και το ψαλίδι θα κάνει τη δουλειά του αν χρειαστεί, αφού το κουβαλάει πάντα μαζί της. Με μια ζωώδη δύναμη ξεκινά μια περιπλάνηση στους δρόμους της πόλης και στα παλιά της λημέρια. Επισκέπτεται πρώην εραστές, παλιές ερωμένες και ανθρώπους του περιθωρίου για να συγκεντρώσει τα απαραίτητα για την τελετή, όπως ένα κατάλληλο ζευγάρι παπούτσια για τον νεκρό και τα έξοδα για τη μακαριά, τη μετακίνηση από και προς το νεκροταφείο, το γλέντι με τη μουσική και τα όργανα που ακολουθεί τον αποβιώσαντα στην τελευταία του κατοικία.

Γεννημένη το 1964 στη Βαρσοβία η Ζίτα Ρούτζκα σπούδασε Ψυχολογία και εργάστηκε ως ψυχοθεραπεύτρια. Εμφανίστηκε στα πολωνικά γράμματα ως ποιήτρια. Το 1993 εξέδωσε το πρώτο της μυθιστόρημα με τίτλο «Λευκά Αρνητικά», το οποίο απέσπασε θετικές κριτικές για την αφηγηματική του πρωτοτυπία. Σύντομα διακρίθηκε και ως θεατρική συγγραφέας και σεναριογράφος. Τα θεατρικά της έργα μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες και ανέβηκαν σε διεθνείς σκηνές, εδραιώνοντας τη φήμη της ως μιας δημιουργού που αναζητά τον πειραματισμό. Εγινε ευρύτερα γνωστή με μια άτυπη τριλογία μυθιστορημάτων (Η ομορφιά του Δρ Γιόζεφ, Σύντομη ανταλλαγή πυρών, Μαλακοί ιστοί) που εξερευνά τα γηρατειά, το τραύμα του Ολοκαυτώματος και τη θνητότητα. Το 2023 η Ρούτζκα με το τελευταίο της μυθιστόρημα βραβεύεται με το κορυφαίο πολωνικό λογοτεχνικό βραβείο Nike.

Το τραύμα και η σωματικότητα είναι το δίπολο που οριοθετεί την πλοκή και τη δομή του πρώτου βιβλίου της Πολωνής που μεταφράζεται στη γλώσσα μας. Με την προφορικότητα να κυριαρχεί, χρησιμοποιεί μια γλώσσα εξαιρετικά πυκνή, κοφτή, ελλειπτική, ενίοτε σκληρή ή «χυδαία», βαθιά ποιητική και γεμάτη ρυθμική ενέργεια. Η ασθματική γραφή της μιμείται τις λειτουργίες του σώματος. Η Βέρα συστήνεται γλωσσικά σαν μια αρχετυπική γυναίκα που έχει απόλυτη επίγνωση του εαυτού της και διεκδικεί την επιθυμία της. Διακηρύσσει με κάθε ευκαιρία την απόλυτη ελευθερία και ένα ακατέργαστο ένστικτο επιβίωσης. Μαινόμενη, παραληρηματική, βιτριολική, είναι η ίδια η εικόνα και ο φορέας του βλέμματος. Το σώμα της δεν είναι ένα παθητικό αντικείμενο ομορφιάς, αλλά ο ίδιος ο μηχανισμός που αντιλαμβάνεται τον κόσμο, τον πόνο, τη γήρανση και τον θάνατο. Η αφήγηση δονείται από τις φυσικές αντιδράσεις όπως αφή, πόνο, πείνα, δίψα (ειδικά για βότκα) οργανικά υγρά, σεξουαλική ορμή. Εστιάζει με ωμότητα στη γυναικεία σεξουαλικότητα, στα γηρατειά, στη βιολογική παρακμή χωρίς να καταφεύγει σε μελοδραματισμούς, συμβατικές συμπεριφορές και καθωσπρεπισμούς.

Η Αναστασία Χατζηγιαννίδη μετέφερε τη γλώσσα της Βέρας σε ένα παλλόμενα λαϊκότροπο και ευφορικό ελληνικό ιδίωμα. Μας παραδίδει μια μετάφραση που αναδεικνύει το έργο μιας αξιοπρόσεκτης φωνής από την Πολωνία, μίας από τις σημαντικότερες στον χώρο της κεντροευρωπαϊκής λογοτεχνίας.