Βασίλης Κώστας στην «Εφ.Συν.»: «Ο Πετρολούκας με έμαθε να λέω “μπορώ”»

Το βιογραφικό του Ηπειρώτη συνθέτη και λαουτίστα Βασίλη Κώστα είναι αναμφίβολα εντυπωσιακό. Μαθητής επί μία 10ετία του Πετρολούκα Χαλκιά, απόφοιτος του Berklee College of Music, υποψήφιος για βραβείο Grammy, στενός συνεργάτης με τον βραβευμένο με Grammy πιανίστα της τζαζ Danilo Pérez και το σχήμα του The Global Messengers, λέκτορας σήμερα στο Hellenic College Holy Cross της Βοστόνης όπου διδάσκει το μάθημα «The Music of Epirus» και καλλιτεχνικός διευθυντής της New England Greek Orchestra στη Βοστόνη και του Επίλεκτου Ηπειρωτικού Ensemble στα Ιωάννινα.

Ο ίδιος από μόνος του, συνδυάζοντας τη χοϊκότητα και την άμεση σχέση με την παράδοση, με την τεχνική και τη γνώση των υψηλών επιπέδου σπουδών του και της πορείας του έκτοτε, εκπροσωπεί την απόδειξη μιας έμπρακτης διεθνούς αναγνώρισης της ιδιαιτερότητας και μοναδικότητας του ηπειρώτικου μουσικού ιδιώματος. Είναι ίσως ο καταλληλότερος να μας εξηγήσει πώς μια μουσική βαθιά συνδεδεμένη με την κοινότητα, τη γιορτή και τη φύση μπορεί να γίνει μάθημα σε ξένους φοιτητές ή πώς αυτή ακριβώς η μουσική μπορεί να παιχτεί σε μια συναυλιακή αίθουσα ή σε έναν χώρο όπως το Ηρώδειο.

Πάντως εκεί, στο Ηρώδειο, στις 9 Ιουνίου, θα παρουσιαστεί, ενταγμένο στο Φεστιβάλ Αθηνών, το αφιέρωμα «Ηπειρος» με το Επίλεκτο Ηπειρωτικό Ensemble υπό τη διεύθυνση του ίδιου. Το 20μελές σύνολο νέων μουσικών από όλη την Ελλάδα, με έδρα τα Ιωάννινα, φέρνει επί σκηνής έναν δημιουργικό διάλογο ανάμεσα στην αυθεντική ερμηνεία των παραδοσιακών σκοπών σε νέες ενορχηστρωτικές προσεγγίσεις, προτείνοντας μια σύγχρονη ματιά πάνω στη μουσική κληρονομιά της περιοχής. Μαζί τους συμπράττουν ως καλεσμένοι οι ονομαστοί μουσικοί που συνδέονται ουσιαστικά με την ηπειρώτικη παράδοση Κώστας Τζίμας (τραγούδι), Αντώνης Κυρίτσης (τραγούδι) και Πέτρος Χαλκιάς (κλαρίνο).

● Κύριε Κώστα, τι σημαίνει για εσάς να παρουσιάζετε μια μουσική βαθιά συνδεδεμένη με το πανηγύρι και την κοινότητα σε έναν χώρο όπως το Ηρώδειο; Το πανηγύρι είναι ένας ζωντανός χώρος συλλογικής εμπειρίας και συμμετοχής.

Ενας ιστορικός χώρος όπως το Ηρώδειο λειτουργεί διαφορετικά, όμως πιστεύω ότι ο πυρήνας αυτής της μουσικής βρίσκεται στους ανθρώπους που τη μεταφέρουν και στη δύναμη της σύνδεσης που δημιουργεί. Για μένα το ζητούμενο είναι αυτή η αλήθεια να μεταφερθεί ουσιαστικά σε έναν τόσο συμβολικό χώρο. Ιδιαίτερο ρόλο παίζει η παρουσία του Αντώνη Κυρίτση, του Κώστα Τζίμα και του Πέτρου Χαλκιά, που στηρίζουν έμπρακτα τη συνέχεια της ζωντανής μουσικής παράδοσης της Ηπείρου.

● Το Επίλεκτο Ηπειρωτικό Ensemble αποτελείται από νέους μουσικούς από όλη την Ελλάδα. Πώς τους εντοπίσατε;

Το Ensemble ξεκίνησε ύστερα από πρόταση στη Μητρόπολη Ιωαννίνων και από το 2022 υποστηρίζεται από τον Μητροπολίτη Ιωαννίνων Μάξιμο. Πολλοί νέοι μουσικοί ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση και επιλέχθηκαν μετά από ακροάσεις και συνεντεύξεις. Αυτό που με συγκινεί περισσότερο είναι ότι δημιουργείται μια πραγματική κοινότητα ανθρώπων με αγάπη και σεβασμό για αυτή τη μουσική.

● Ποιες είναι οι πρώτες σας ακουστικές αναμνήσεις από τα ηπειρώτικα;

Συνδέονται κυρίως με τους παππούδες και τις γιαγιάδες μου, που μου τραγουδούσαν βαριά ηπειρώτικα στο σπίτι. Θυμάμαι επίσης τα πανηγύρια, χωρίς τότε να καταλαβαίνω τι ήταν αυτό που με συγκινούσε τόσο βαθιά. Αργότερα κατάλαβα ότι μέσα σε αυτούς τους ήχους υπήρχε ένας ολόκληρος κόσμος μνήμης και συναισθημάτων που θα διαμόρφωνε την πορεία μου.

● Στο λαούτο πώς στραφήκατε;

Αν και ξεκίνησα με την κιθάρα, στη Βοστόνη ένιωσα την ανάγκη να επιστρέψω στις μουσικές μου ρίζες. Εκεί ανακάλυψα ουσιαστικά το λαούτο. Οταν δοκίμασα να παίξω τον «Σκάρο» του Πετρολούκα Χαλκιά, κατάλαβα ότι το όργανο αυτό είχε έναν τεράστιο εκφραστικό κόσμο που ήθελα να εξερευνήσω.

● Μετά μαθητεύσατε κοντά στον Πετρολούκα. Πώς έγινε αυτό;

Γνωριστήκαμε το 2015 στη Βοστόνη, στον ετήσιο χορό των Ηπειρωτών στο Worcester, όπου κλήθηκα να τον συνοδεύσω. Ηταν ήδη μουσικός ήρωας για την οικογένειά μας, καθώς είχε παίξει στον γάμο των γονιών μου. Οταν με άκουσε να παίζω τον «Σκάρο» στο λαούτο, με ενθάρρυνε να συνεχίσω να αποτυπώνω τα δεξιοτεχνικά του κομμάτια στο όργανο. Ετσι ξεκίνησε μια βαθιά σχέση μαθητείας, συνεργασίας και ανθρώπινης σύνδεσης. Η μαθητεία δίπλα του δεν περιοριζόταν στη μουσική· αφορούσε τον τρόπο που ακούς, που σέβεσαι τη μουσική και τους ανθρώπους.

● Ποιο είναι το σημαντικότερο μάθημα που κρατήσατε από εκείνον;

Δεν ήταν τεχνικό. Ηταν να λέω μέσα μου «μπορώ», ακόμη και σε μουσικές προκλήσεις που έμοιαζαν ακατόρθωτες. Με έμαθε επίσης ότι μόνο όταν γνωρίζεις βαθιά μια παράδοση μπορείς πραγματικά να έχεις προσωπική έκφραση και ελευθερία μέσα σε αυτήν.

● Πόσο δύσκολο είναι να κάνει κάποιος νέες ενορχηστρωτικές προσεγγίσεις χωρίς να χαθεί ο πυρήνας του ηπειρώτικου ιδιώματος;

Οποιαδήποτε ενορχηστρωτική προσέγγιση απαιτεί βαθιά γνώση της παράδοσης. Οταν υπάρχει αυτό, γνωρίζεις και τις ελευθερίες αλλά και τα όρια κάθε μουσικού ιδιώματος και μπορείς να δημιουργήσεις υπηρετώντας τον αυθεντικό χαρακτήρα του. Ετσι δεν χάνεται η ουσία της μουσικής, αλλά αναδεικνύονται ακόμη περισσότερο τα πλούσια στοιχεία της.

● Εχετε παίξει από πανηγύρια μέχρι στο Carnegie Hall. Πώς αλλάζει η ενέργεια της ηπειρώτικης μουσικής όταν μεταφέρεται σε μεγάλες διεθνείς σκηνές;

Στο πανηγύρι η μουσική είναι μέρος μιας ζωντανής κοινωνικής λειτουργίας, όπου οι άνθρωποι συμμετέχουν συλλογικά. Σε έναν χώρο όπως το Carnegie Hall η ακρόαση είναι πιο εσωτερική και απαιτεί διαφορετική συγκέντρωση από τον μουσικό. Ομως, όταν η μουσική μεταφέρεται με αλήθεια, μπορεί να διατηρήσει τη δύναμη και τη συναισθηματική της ένταση ανεξάρτητα από τον χώρο.

● Διδάσκετε το μάθημα «The Music of Epirus» στη Βοστόνη. Πώς διδάσκεται μια μουσική παράδοση που βασίζεται τόσο πολύ στο βίωμα και στην προφορικότητα;

Προσπαθώ το μάθημα να μη λειτουργεί μόνο ακαδημαϊκά, αλλά να δημιουργεί μια βιωματική επαφή με τη μουσική. Οι φοιτητές έρχονται σε επαφή με την ιστορική και κοινωνική διαδρομή της μουσικής της Ηπείρου, αλλά και με πολλή ακρόαση, τραγούδι και διδασκαλία ρεπερτορίου. Παράλληλα, υπάρχουν καλεσμένοι καλλιτέχνες από την Ηπειρο, ώστε οι φοιτητές να αλληλεπιδρούν με σημαντικούς εκπροσώπους αυτής της μουσικής. Ο στόχος είναι η γνώση να μεταδίδεται όχι μόνο μέσα από πληροφορίες αλλά κυρίως μέσα από τον ήχο και τη ζωντανή ανθρώπινη επαφή.

● Η παραδοσιακή μουσική συχνά περιγράφεται με τη λέξη «χαρμολύπη». Πώς θα εξηγούσατε αυτό το συναίσθημα σε κάποιον που δεν έχει καμία επαφή με την Ηπειρο;

Νομίζω ότι η «χαρμολύπη» είναι η συνύπαρξη διαφορετικών και συχνά αντιφατικών συναισθημάτων μέσα στην ίδια στιγμή. Στην ηπειρώτικη μουσική συνυπάρχουν η χαρά, η απώλεια, η μνήμη και η νοσταλγία. Αυτή ήταν και η εξήγηση του Πετρολούκα Χαλκιά για το μοιρολόι: ότι ο ίδιος σκοπός μπορεί να παίζεται για ανθρώπους που βιώνουν τελείως διαφορετικές συναισθηματικές καταστάσεις

● Αλήθεια, τι σας είπε ο Danilo Pérez όταν σας πρωτάκουσε να παίζετε;

Θυμάμαι την έκπληξή του, γιατί δεν είχε ακούσει ποτέ το λαούτο από κοντά. Του άρεσαν τόσο οι τζαζ αυτοσχεδιασμοί όσο και τα ηπειρώτικα παιξίματα. Η εμπιστοσύνη με την οποία αντιμετώπισε τη μουσική μου ταυτότητα ήταν πολύ σημαντική για μένα. Με ενθάρρυνε να εμβαθύνω ακόμη περισσότερο σε αυτό που κουβαλούσα μουσικά και πολιτισμικά μέσα μου.

● Με τα χρόνια σκέφτεστε ότι υπάρχει κίνδυνος η παραδοσιακή μουσική να γίνει «ακαδημαϊκό είδος»;

Η ακαδημαϊκή έρευνα είναι σημαντική, όμως δεν αρκεί. Στην παραδοσιακή μουσική πρέπει να γίνεις μαθητής κοντά στους δασκάλους και στις κοινότητες που τη διατηρούν ζωντανή, να πάρεις εμπειρίες από τα πανηγύρια και τους γάμους. Οταν αρχίσεις να ανακαλύπτεις τα συναισθήματα πίσω από κάθε μουσική φράση, τότε μπορείς πραγματικά να την επικοινωνήσεις στις καρδιές των ανθρώπων.

● Ποια είναι μία στιγμή με τους μαθητές σας που δεν θα ξεχάσετε ποτέ;

Συνδέεται πάλι με τον Πετρολούκα Χαλκιά, λίγους μήνες μετά το «πέταγμά» του. Οταν ηχογραφούσαμε τον πρώτο δίσκο με το Επίλεκτο Ηπειρωτικό Ensemble, κλήθηκα να παίξω έναν αυτοσχεδιασμό πάνω σε ένα πωγωνίσιο κομμάτι. Εκείνη τη στιγμή θυμήθηκα τον Πετρολούκα και οι μουσικές φράσεις έβγαιναν σχεδόν μόνες τους. Υπήρξε μεγάλη συγκινησιακή φόρτιση μέσα στο στούντιο και ήταν μια πολύ ιδιαίτερη εμπειρία που μοιραστήκαμε όλοι μαζί.

● Στο σημείωμα της παράστασης γίνεται λόγος για «μνήμη και συνέχεια». Τι σημαίνει για εσάς συνέχεια στην ηπειρώτικη μουσική;

Συνέχεια για μένα σημαίνει να παραμένει αυτή η μουσική ζωντανή μέσα από τους ανθρώπους που τη μελετούν και τη μεταφέρουν στις επόμενες γενιές με ειλικρίνεια και σεβασμό. Δεν σημαίνει στατική αναπαραγωγή ούτε φόβο απέναντι στη δημιουργία. Η πραγματική συνέχεια βρίσκεται στη ζωντανή σχέση ανάμεσα στη μνήμη, τη γνώση και τη σύγχρονη εμπειρία.

ℹ️ Πληροφορίες για τη συναυλία