Δέκα παρατηρήσεις για τις αντιδράσεις του Στάθη Καλύβα: Ο Χάκκας, η Άγρα, η Βίβλος και η Κόλαση

Μπορούμε να διαβάσουμε τα μείζονα έργα του Μάριου Χάκκα αγνοώντας την διαρκή υπαρξιακή αγωνία που διαπνέει τα γραπτά του μετά τη διάγνωσή του με καρκίνο (κατ΄αρχάς) στο νεφρό; Φυσικά και μπορούμε. Ό,τι θέλουμε μπορούμε να κάνουμε.

Και να γράψουμε για τον Χάκκα χωρίς να τον έχουμε διαβάσει, μπορούμε. Μπορούμε ακόμα και να παρατηρήσουμε την πολιτιστική έκρηξη στην Ελλάδα των χρόνων 1970–1973 ως φαινόμενο παράλληλο με τη χούντα και αρκετά ανεξάρτητο από τις συνθήκες αυταρχισμού, ελέγχου, λογοκρισίας και διώξεων των καλλιτεχνών. Ό,τι θέλουμε μπορούμε και ό,τι θέλουμε κάνουμε. 

Για να σοβαρευτούμε για λίγο:

Εξυπακούεται ότι έχει αναφαίρετο δικαίωμα ο Στάθης Καλύβας και η Νατάσα Τριανταφύλλη ν αναπτύξουν και να τεκμηριώσουν κατά το δοκούν το ιδεολογικό τους εύρημα στον τόμο “Big Bang 1970–1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας” (εκδ.Μεταίχμιο). Δεν πέσαμε κι απ΄ τα σύννεφα. Είναι το χρονικό ενός προαναγγελθέντος πολιτικού και πολιτιστικού αναθεωρητισμού αν θυμηθούμε μεταξύ άλλων και το περιβόητο άρθρο του κ. Καλύβα «Μια παράδοξη κληρονομιά» (2017) στην Καθημερινή, όπως και την επιλογή του να αντιμετωπίζει  «στεγανοποιημένα» τα κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα κατηγορώντας την Αριστερά, είτε πρόκειται για την εξέγερση του Πολυτεχνείου, είτε για τον πολιτισμό του ’70, ότι επιδιώκει να φορτίζει ηθικά και πολιτικά την ιστορική επίγευση.  Δεν θα μείνω ωστόσο στην ουσία του βιβλίου του που χρήζει άλλης ανάλυσης. Απλώς να ψελλίσω ότι μπορεί και να μην το κάνει αυτό η Αριστερά. Μπορεί αντιθέτως κάποιος να επιχειρεί διαρκώς κι εμμονικά να την ενοχοποιεί για τα πάντα. Δεν είναι δα και τόσο πρωτότυπο σύμπτωμα αυτό.
 
Να και μερικές ακόμα παρατηρήσεις όμως:

1. Εν πάσει περιπτώσει κ. Καλύβας και η κα Τριανταφύλλη δεν έχουν γράψει τη Βίβλο για να μην επιδέχονται κριτικής χωρίς οι κρίνοντες να δέχονται κατηγορίες περί αίρεσης. Κι όμως την κριτική ο ίδιος την διαβάζει ως αίρεση: «Ολη αυτή η, ας την πούμε φασαρία (που στην πραγματικότητα εκτυλίσσεται μέσα σε μια πολύ μικρή και πολύ κλειστή παρέα), γίνεται για την ηγεμόνευση του πολιτιστικού πεδίου, για να ορίζεται το ποιός έχει το δικαίωμα να εκφέρει αξιόπιστο λόγο.» πόσταρε. 

2. Παράξενο γιατί ως εδώ μου φαινόταν αυτονόητο ότι μία νέα ιστορική ανάγνωση (ανεξαρτήτως ιδεολογικής αφετηρίας και τελικής αποτίμησης) είναι σχεδόν αναμενόμενο να δέχεται σφοδρές αντιδράσεις. Αντίθετα αν γινόταν δεκτή μόνο με θετικά επιφωνήματα αυτό θα ήταν εξαιρετικά ύποπτο. Θα σήμαινε ή ότι δεν διαβάστηκε καθόλου ή ότι διαβάστηκε και άφησε άπαντες αδιάφορους ή ότι έχουμε χούντα και η δημόσια διαφωνία απαγορεύεται-αν και παραλλήλως ανθεί ελεύθερα ο πολιτισμός, μην ξεχνιόμαστε.

3. Ο κος Καλύβας έναντι της αρνητικής κριτικής που δέχτηκε για το περιστατικό με την Άγρα επικαλέστηκε τον ομόδοξό του συγγραφέα και κριτικό Ξενοφώντα Μπρουντζάκη ο οποίος απέδωσε αντιστοίχως τις αντιδράσεις «σε μια μικρή άγρια ιδεολογική κοινότητα ή και σε μία σταλινογενή μεταπολιτευτική ευαισθησία». Τον καταδιώκει λοιπόν όχι μόνον μία πολύ μικρή κλειστή αίρεση αλλά και σταλινική επιπλέον.

4. Υπάρχει όμως και ο πολύ μεταγενέστερος «Αυριανισμός». Κι εκεί κατέταξε ο καθηγητής τον Πετσόπουλο της Αγρας. Να και έτερη απειλή έναντι της ανόθευτης σκέψης. Ο καθηγητής καταδιώκεται εκτός από σταλινικούς επίσης κι από αυριανιστές. Τί κι αν είχαμε ως εδώ την εντύπωση ότι ο εκδότης της Αγρας διακατέχεται από έναν εσωστρεφή ελιτισμό, αισθητική και απαίτηση τεκμηρίωσης;

5.Τελικά το μεγάλο πρόβλημα είναι πώς ο Πετσόπουλος επεσήμανε πώς ο Χάκκας δεν αυτοκτόνησε: «Με έκπληξη και απογοήτευση διαπιστώσαμε μια σοβαρή ιστορική ανακρίβεια στο βιβλίο των Σ. Καλύβα και Ν. Τριανταφύλλη, «BIG BANG 1970-1973» (Εκδόσεις Μεταίχμιο). Στη σελίδα 351, αναφέρεται εσφαλμένα η φράση: «Ο Μάριος Χάκκας, που θα αυτοκτονήσει την επόμενη χρονιά, είναι 41 […]».Είναι ευρύτερα γνωστό πως ο λογοτέχνης Μάριος Χάκκας (γεν. 1931) έφυγε από τη ζωή το 1972, νικημένος από τον καρκίνο μετά από τριετή, γενναία μάχη. Η ασθένειά του αποτελεί, μάλιστα, κεντρικό άξονα στο ύστερο έργο του. Η απόδοση ενός τραγικού θανάτου σε λανθασμένα αίτια σε ένα ιστορικό πόνημα δεν αποτελεί απλώς αμέλεια, αλλά προσβολή στη μνήμη του δημιουργού και στην ιστορική αλήθεια», ανέφεραν οι εκδόσεις. 

6. Τί απάντησε σ΄ αυτό ο καθηγητής Καλύβας; Ότι σ΄ ένα βιβλίο 716 σελίδων που αναφέρεται σε εκατοντάδες ανθρώπους–το ευρετήριο περιλαμβάνει περίπου 800 ονόματα- τέτοια λάθη είναι αναπόφευκτα! Οτι η παράγραφος στην οποία εντοπίζεται το σφάλμα (στη σ. 351) εμπεριέχει 15 ονόματα και το συγκεκριμένο σφάλμα προέκυψε γιατί έγινε ένα μπέρδεμα του Χάκκα με τον ηθοποιό Νίκο Σκυλοδήμο που αναφέρεται τρεις γραμμές πιο κάτω και που όντως αυτοκτόνησε” και πώς «είναι περιττό να αναφέρω πως πρόκειται για ένα ασήμαντο σφάλμα που δεν αλλάζει το παραμικρό στην επιχειρηματολογία, το περιεχόμενο και την ουσία του βιβλίου. Δεν χρειάζεται ιδιαίτερο IQ για να το αντιληφθεί κανείς αυτό, είναι προφανές». Ας επιτρέψει ο κ.Καλύβας στους αναγνώστες του ν αποφανθούν οι έρμοι τουλάχιστον αν είναι ασήμαντο σφάλμα να μπερδεύεις τον Χάκκα με τον Σκυλοδήμο.

7. Μια που για κακή τύχη της Άγρας ο Χάκκας δεν αυτοκτόνησε ιδού και μία απόπειρα δίκης προθέσεων εναντίον του Πετσόπουλου:  «Εδώ θα αρκεστώ να σημειώσω πως με εκπλήσσει το γεγονός πως κάποιοι εξακολουθούν να θεωρούν την αυτοκτονία ντροπή και θα προσθέσω πως ο στιγματισμός της αυτοχειρίας είναι μια μάλλον εξόφθαλμη μορφή ρατσισμού», σχολίασε ο κ. Καλύβας οδηγούμενος σ΄αυτό το συμπέρασμα μέσα από μία λογικά ακατανόητη οδό. Είπε κανείς πώς η αυτοκτονία είναι ντροπή; Οχι. Αλλά προφανώς αν ο Πετσόπουλος είχε τσίπα θα έπρεπε να απολογηθεί που ο Χάκκας δεν αυτοκτόνησε, εκθέτοντας τώρα το «Big Bang». 

8. Εφόσον όμως ο Πετσόπουλος δεν έχει τσίπα θα ΄χει κακό τέλος: «Όπως η Αυριανή, έτσι και αυτές οι ασχήμιες θα ξεχαστούν, χαρακτηρίζοντας όμως τους φορείς τους. Αντίθετα, το Big Bang θα μείνει και θα διαβάζεται. Γιατί ο φθόνος και η κακοήθεια που προκαλεί είναι άλλη μια απόδειξη της αξίας του». Σ΄ αυτή την τελευταία επισήμανση φαίνεται ξεκάθαρα ότι ο καθηγητής Καλύβας είναι πεπεισμένος ότι έγραψε τη Βίβλο που θα μνημονεύεται εσαεί ενώ η “Άγρα” θα καταδικαστεί στη λήθη και το πυρ το εξώτερον. 

9. Γιατί αντέδρασε όμως τόσο η «Αγρα»; Μήπως γιατί αν ο Χάκκας είχε αυτοκτονήσει δεν θα είχε γράψει παραγράφους σαν αυτή (απ΄ το «Τρίτο Νεφρό») .: «Τώρα που έκανα τα πνευμόνια μου μαύρα καπνίζοντας παλιοτσίγαρα το ‘να πάνω στο άλλο. Με την ίδια φωτιά, τη νεανική, πήγα κρεσέντο. Τώρα που ωρίμασα μαζί με το νεφρό μου που έσκασε καρπούζι στον ήλιο. Τώρα που το είδα χωρίς καμιά φρίκη ν’ ανοίγει τριαντάφυλλο, ούτε αίμα, ούτε τίποτα, μόνο τρακ και φάνηκε ζαχαρωμένη ντομάτα. Κοβαλτιώθηκα, μπούχτισα, τσουρουφλίστηκα ολόκληρος (…) Κάποτε πλησιάζει το τέλος, γιατί κάθε φορά και περισσότερα ούρα κυκλοφορούνε στο αίμα σου. Τόσο ήτανε, λες, ρίχνεις μια τελευταία ματιά στα γραφτά σου και βάζεις τον τίτλο: Το τελευταίο μπουκάλι. Ιστορίες που μιλάνε για φλέβες και ούρα, ζαλάδες, πόνους, μιζέριες, μια επιχείρηση που κερδίζει όσο για να πληρώνει το λογιστή. Μόνο φύρα, κανένα περίσσευμα».