Η απάντηση στο ερώτημα «Δεν θέλουμε ασφάλεια στα Πανεπιστήμια;» είναι ξεκάθαρη: Ναι, θέλουμε ασφάλεια. Ομως ασφάλεια συμβατή με τη φύση του Πανεπιστημίου, το Σύνταγμα, το ευρωπαϊκό δίκαιο και την ακαδημαϊκή ελευθερία. Η μόνιμη παρουσία αστυνομικών μηχανισμών και συστημάτων γενικευμένης επιτήρησης δεν ταυτίζεται με την έννοια της ουσιαστικής ασφάλειας. Αντιθέτως, εγείρει σοβαρά νομικά, θεσμικά και δημοκρατικά ζητήματα.
Το Πανεπιστήμιο δεν είναι χώρος «υψηλής επικινδυνότητας». Δεν έχει τεκμηριωθεί, με συστηματικά και συγκριτικά δεδομένα, ότι τα ελληνικά Πανεπιστήμια εμφανίζουν εγκληματικότητα τέτοιας έντασης που να δικαιολογεί μόνιμη αστυνομική παρουσία. Η αρχή της αναλογικότητας -θεμελιώδης τόσο στο ελληνικό Σύνταγμα όσο και στο ευρωπαϊκό δίκαιο- επιβάλλει το μέτρο να ανταποκρίνεται σε υπαρκτή, συγκεκριμένη και ενεστώσα απειλή, όχι σε αφηρημένες ή μελλοντικές υποθέσεις.
Η Μελέτη Εκτίμησης Αντικτύπου του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων από το 2022 επισημαίνει ακριβώς αυτό: δεν μπορεί να δικαιολογηθεί γενικευμένη επιτήρηση με βάση αόριστες εκτιμήσεις κινδύνου.
Η επιτήρηση δεν είναι ουδέτερη – επηρεάζει την ακαδημαϊκή ελευθερία. Το Πανεπιστήμιο είναι χώρος ελεύθερης διακίνησης ιδεών, πολιτικής και κοινωνικής έκφρασης, έρευνας χωρίς φόβο επιτήρησης και κριτικής σκέψης.
Η συνεχής καταγραφή εικόνας και ήχου συνιστά επεξεργασία προσωπικών δεδομένων κατά τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία Δεδομένων (άρθρα 4 και 35). Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει κρίνει ότι ακόμη και η απλή αποθήκευση δεδομένων από δημόσια αρχή συνιστά επέμβαση στο δικαίωμα ιδιωτικής ζωής. Σε ένα περιβάλλον όπου οι φοιτητές και οι διδάσκοντες γνωρίζουν ότι παρακολουθούνται, ενισχύεται η αυτολογοκρισία, περιορίζεται η αυθόρμητη συμμετοχή και αποδυναμώνεται η ελεύθερη πολιτική δράση. Η ασφάλεια δεν μπορεί να οικοδομείται εις βάρος της ίδιας της αποστολής του Πανεπιστημίου.
Η ασφάλεια δεν επιτυγχάνεται μόνο με καταστολή. Διεθνώς, η σύγχρονη προσέγγιση στην ασφάλεια Πανεπιστημίων βασίζεται στην πρόληψη, στη συμμετοχή της πανεπιστημιακής κοινότητας, στη διαχείριση συγκρούσεων και στην κοινωνική υποστήριξη. Η μόνιμη αστυνομική παρουσία μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την πρόληψη στην καταστολή, δημιουργεί κλίμα καχυποψίας και ενδέχεται να οξύνει εντάσεις αντί να τις εκτονώσει. Η ασφάλεια που βασίζεται στην εμπιστοσύνη είναι πιο αποτελεσματική από την ασφάλεια που βασίζεται στον φόβο.
Υπάρχουν ηπιότερα και αποτελεσματικά μέτρα. Σχετικές μελέτες διεθνώς αναφέρουν εναλλακτικά την ενίσχυση φύλαξης, καλύτερο φωτισμό, έλεγχο πρόσβασης σε ευαίσθητους χώρους (όχι καθολικός), τεχνική θωράκιση εξοπλισμού και σαφή πρωτόκολλα συνεργασίας με τις αρχές μόνο όταν απαιτείται.
Η αστυνομία ήδη μπορεί να επέμβει σε περίπτωση τέλεσης αξιόποινης πράξης – όπως σε κάθε δημόσιο χώρο. Δεν απαιτείται συνεχής ή/και μόνιμη εγκατάσταση για να εφαρμοστεί ο νόμος. Ο νόμος 4777/2021 προβλέπει συγκεκριμένες κανονιστικές πράξεις (προεδρικό διάταγμα, υπουργική απόφαση) για την εφαρμογή των διατάξεων επιτήρησης, οι οποίες δεν έχουν εκδοθεί. Η απουσία αυτών καθιστά την εφαρμογή προβληματική, δημιουργεί κενά ελέγχου και ενισχύει τον κίνδυνο αυθαίρετης επέμβασης. Σε ένα κράτος δικαίου, οι περιορισμοί θεμελιωδών δικαιωμάτων δεν μπορούν να βασίζονται σε ελλιπές κανονιστικό πλαίσιο.
Οσον αφορά το ζήτημα της «κανονικοποίησης» της επιτήρησης είναι απολύτως βέβαιον ότι η μόνιμη αστυνομική παρουσία αλλάζει σταδιακά τον χαρακτήρα του χώρου. Ο δημόσιος ακαδημαϊκός χώρος μετατρέπεται σε επιτηρούμενη ζώνη, η εξαίρεση γίνεται κανονικότητα και η επιτήρηση παγιώνεται ως μόνιμος μηχανισμός.
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι περιορισμοί δικαιωμάτων που εισάγονται ως «προσωρινά μέτρα» συχνά μονιμοποιούνται.
Τι ασφάλεια θέλουν οι ακαδημαϊκές κοινότητες; Θέλουν ασφάλεια με σεβασμό στα θεμελιώδη δικαιώματα, με διαφάνεια και λογοδοσία, με αναλογικά και στοχευμένα μέτρα, με ενίσχυση της πρόληψης και με ενεργή συμμετοχή της πανεπιστημιακής κοινότητας. Δεν πρόκειται για δίλημμα «αστυνομία ή ανομία». Πρόκειται για επιλογή μεταξύ μιας κατασταλτικής, επιτηρητικής λογικής και μιας δημοκρατικής, θεσμικά θωρακισμένης και αναλογικής ασφάλειας.
Δεν χρειάζεται η μόνιμη αστυνομία στο Πανεπιστήμιο για να υπάρξει ασφάλεια. Χρειάζονται ισχυροί θεσμοί, σαφές νομικό πλαίσιο, αναλογικά μέτρα, προστασία προσωπικών δεδομένων και πρωτίστως, εμπιστοσύνη.
Η πραγματική ασφάλεια στο Πανεπιστήμιο είναι αυτή που προστατεύει τη ζωή, την περιουσία και τα δικαιώματα – χωρίς να μετατρέπει τον χώρο της γνώσης σε χώρο διαρκούς επιτήρησης. Το ερώτημα δεν είναι «ασφάλεια ή ελευθερία». Είναι πώς διασφαλίζουμε και τα δύο.
*Ομότιμος καθηγητής και πρώην πρύτανης Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
