Το Σεπτέμβριο του 2017 ο Μπρους Γκίλλεϊ (Bruce Gilley), καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Πόρτλαντ, δημοσιεύει το άρθρο «Για την υπεράσπιση της αποικιοκρατίας» (Case for colonialism) στο γνωστό επιστημονικό περιοδικό Third World Quarterly. Ερευνητικές ομάδες κοινωνικών επιστημόνων από διάφορα μέρη του κόσμου συλλέγουν υπογραφές και ζητούν να αποσυρθεί το άρθρο του που εξυμνεί την αποικιοκρατία. Τελικά παραπάνω απ᾽ τα μισά μέλη της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού παραιτούνται. Παρολαυτά, εκπρόσωποι της ακαδημαϊκής κοινότητας τον υπερασπίζονται στη βάση της ελευθερίας του λόγου.
Τον Ιανουάριο του 2018 έγραφα στο αφιέρωμα του βιβλιοφιλικού περιοδικού Marginalia για τον «ολοκληρωτικό φιλελευθερισμό» ότι ο Γκίλλεϊ θεωρούνταν μια ακραία περίπτωση, όμως δεν ήταν μια μεμονωμένη περίπτωση. Λόγω της πρωτοφανούς προκλητικότητας του άρθρου, όχι μόνο ως προς την ουσία των ιστορικών επιχειρημάτων και πολιτικών προτάσεων αλλά και ως προς τις διατυπώσεις, μπορεί να φαινόταν μια εξαίρεση σε μια τυχαία στιγμή. Όμως δεν ήταν ούτε εξαίρεση, ούτε τυχαία. Πατούσε γερά στη σύγχρονη νεοφιλελεύθερη σκέψη και πρακτική με πρόταγμα το θατσερικό ΤΙΝΑ (There Is No Alternative), για να πει χωρίς περιστροφές και προσχήματα αυτό που οι άλλοι δεν τολμούσαν ακόμα. Γι’ αυτόν και για τους ομοϊδεάτες του, ακαδημαϊκούς και policy makers, ήταν η κατάλληλη ιστορική στιγμή για την εκ των υστέρων αναθεώρηση, δικαίωση και ενδεχομένως ακόμα και παλινόρθωση της αποικιοκρατίας.
Πίσω απ’ τα λεγόμενα του Γκίλλεϊ διαβάζαμε την ανοχή, στήριξη και συμβολή των ΗΠΑ, υπό την πρώτη διακυβέρνηση Τραμπ, στην κανονικοποίηση της ακροδεξιάς και του ρατσισμού. Διαβάζαμε επίσης τον προβληματισμό και την αγωνία των ηγεσιών της Δύσης απέναντι στην τότε ανερχόμενη και τώρα καθιερωμένη δύναμη της Κίνας, που είχε ήδη αρχίσει να επενδύει εκτεταμένα σε υποδομές και εκμετάλλευση γης στην ήπειρο της Αφρικής, αλλά και εντός της ίδιας της Ευρώπης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα για την ελληνική πραγματικότητα, η ιδιωτικοποίηση του Οργανισμού Λιμένος Πειραιώς από την κινεζική κρατική εταιρεία COSCO το 2016, εν μέσω οικονομικής κρίσης.
Πλέον αυτή η διαδικασία έχει ολοκληρωθεί και δημόσιοι αξιωματούχοι σε κορυφαίες θέσεις, όπως ο Υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο (Marco Rubio) μπορούν απροκάλυπτα να εξυμνούν την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία, την ανωτερότητα του δυτικού πολιτισμού και την ευρωατλαντική συμμαχία απέναντι στον επικίνδυνο κομμουνισμό, τα αντι-αποικιακά κινήματα και όποιον άλλο αναγνωρίζουν ως ιστορικό ή τωρινό αντίπαλο. Ένα μικρό μόνο απόσπασμα από την ομιλία του στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου στις 14 Φεβρουαρίου, μεταφρασμένο στα ελληνικά από τον Γιώργο Λιερό:
«…Για πέντε αιώνες, πριν από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Δύση βρισκόταν σε φάση επέκτασης – ιεραπόστολοι, άποικοι, στρατιώτες, εξερευνητές ξεχύνονταν από τις ακτές της για να διασχίσουν ωκεανούς, να αποικίσουν νέες ηπείρους, να οικοδομήσουν απέραντες αυτοκρατορίες που εκτείνονταν σε όλο τον κόσμο.
Αλλά το 1945, για πρώτη φορά μετά την εποχή του Κολόμβου, η Δύση άρχισε να συρρικνώνεται. Η Ευρώπη ήταν ερείπια. Η μισή ζούσε πίσω από ένα Σιδηρούν Παραπέτασμα και η υπόλοιπη έμοιαζε ότι σύντομα θα ακολουθούσε. Οι μεγάλες δυτικές αυτοκρατορίες είχαν μπει σε φάση τελικής παρακμής, επιταχυνόμενης από άθεες κομμουνιστικές επαναστάσεις και από αντιαποικιακές εξεγέρσεις που θα μετέβαλαν τον κόσμο και θα κάλυπταν με το κόκκινο σφυροδρέπανο τεράστιες εκτάσεις του χάρτη, στα χρόνια που θα ακολουθούσαν.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τότε όπως και τώρα, πολλοί πίστεψαν ότι η εποχή κυριαρχίας της Δύσης είχε τελειώσει και ότι το μέλλον μας ήταν καταδικασμένο να είναι μια αμυδρή και αδύναμη αντήχηση του παρελθόντος μας. Όμως, μαζί, οι προκάτοχοί μας αναγνώρισαν ότι η παρακμή είναι επιλογή, και ήταν μια επιλογή που αρνήθηκαν να κάνουν. Αυτό είναι που πετύχαμε κάποτε μαζί, και αυτό είναι που ο Πρόεδρος Τραμπ και οι Ηνωμένες Πολιτείες θέλουν να κάνουν πάλι τώρα, μαζί με εσάς.
Και γι’ αυτό δεν θέλουμε οι σύμμαχοί μας να είναι αδύναμοι, γιατί αυτό μας αποδυναμώνει και εμάς. Θέλουμε συμμάχους που μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους, ώστε κανένας αντίπαλος να μη μπει ποτέ στον πειρασμό να δοκιμάσει τη συλλογική μας δύναμη. Γι’ αυτό δεν θέλουμε συμμάχους που είναι δεμένοι χειροπόδαρα από ενοχή και ντροπή. Θέλουμε συμμάχους που είναι περήφανοι για τον πολιτισμό και την κληρονομιά τους, που κατανοούν ότι είμαστε κληρονόμοι του ίδιου μεγάλου και ευγενούς πολιτισμού, και που, μαζί με εμάς, είναι πρόθυμοι και ικανοί να τον υπερασπιστούν.»
Ο Rubio καθιστά σαφές ότι «η ντροπή και οι ενοχές» που γεννά ο αναστοχασμός γύρω από το αποικιακό παρελθόν είναι ανεπιθύμητες και αναποτελεσματικές. Τα κοινωνικά κινήματα φυλετικής ισότητας και χειραφέτησης των μαύρων (βλ. Black Lives Matter) καθώς και της απο-αποικιοποίησης (decolonize) στη σφαίρα των δημόσιων μνημείων, της παραγωγής γνώσης στα πανεπιστήμια και των τεχνών λειτουργούν ως βαρίδια για τις δυτικές χώρες, που πρέπει να ανακτήσουν το χαμένο έδαφος της κυριαρχίας τους.
Η κυβέρνηση των ΗΠΑ βλέπει την άλλοτε κραταιά αμερικανική αυτοκρατορία του 20ου αιώνα να βυθίζεται και απευθύνει ενωτικό κάλεσμα στις κυβερνήσεις των πρώην μεγάλων ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών να συμμαχήσουν σε αυτόν τον αγώνα για εδαφική, πληθυσμιακή και πολιτισμική επικράτηση, επικαλούμενος τις κοινές τους ρίζες… Σαν άλλα ζόμπι της ανθρώπινης ιστορίας οι δυτικές δυνάμεις καλούνται να αναστηθούν ή σαν άλλοι Φοίνικες να αναγεννηθούν μέσα από τις στάχτες τους.
Εντυπωσιακή παραμένει η απουσία αναλύσεων ή έστω αναφορών στο πλούσιο νεο-αποικιακό περιεχόμενο αυτού του μανιφέστου σε ελληνικά και ξένα ΜΜΕ, με ελάχιστες εξαιρέσεις (βλ. The Africa Report, INFOWAR). Αυτό στο οποίο στέκονται τα περισσότερα δημοσιευμένα κείμενα που αναπαράγουν την είδηση είναι η επαναπροσέγγιση της Ευρώπης από τις ΗΠΑ, σχεδόν στα όρια της επίσημης εξωτερικής πολιτικής και της γραμμής Τραμπ. Μάλιστα ο Τραμπ φαίνεται σε αυτή τη βάση να αστειεύτηκε ότι παραλίγο να απολύσει τον Ρούμπιο λόγω της συγκεκριμένης ομιλίας. Αυτό εκφράζουν και οι περιγραφικοί τίτλοι που επιλέγει η συντριπτική πλειοψηφία των μέσων και των δημοσιογράφων που καλύπτουν το γεγονός της Διάσκεψης στο Μόναχο.
«Όμως δεν υπάρχει θάνατος, απλά αλλάζει ο κόσμος»
Λέγεται ότι ο Αρχηγός των Σηάτλ, της ομώνυμης «φυλής των Ινδιάνων», εκφώνησε το 1855 έναν ιστορικό λόγο ή έστειλε ένα γράμμα στον τότε Αμερικανό Πρόεδρο, όπου αποδέχτηκε το αναπόφευκτο της νίκης των εποίκων με μια μοναδική περηφάνια, αξιοπρέπεια, στωικότητα και καλή προαίρεση -τόσο ξένες αξίες για τον δυτικό πολιτισμό και ειδικά την τρέχουσα συγκυρία. Αποδέχτηκε την άνοδο του λευκού ανθρώπου, λόγω προηγμένης τεχνολογίας πολέμου και την ήττα των ιθαγενών πληθυσμών της Αμερικής, αφού οι άνθρωποί του είχαν δώσει αμέτρητες μικρότερες και μεγαλύτερες μάχες για τέσσερις αιώνες. Ούτε στιγμή δεν σκέφτηκε να ξεκληρίσει ό,τι απέμεινε από τον λαό και την κουλτούρα του για να αντεπιτεθεί και να προκαλέσει κι αυτός με τη σειρά του μια καταστροφή που θα αναστάτωνε τη φύση.
Έκρινε πως είχε έρθει η στιγμή να παραδώσει τα όπλα και να κάνει ειρήνη με τους καλύτερους δυνατούς όρους, μετά από πρόταση του τότε Αμερικανού Προέδρου για αγορά γης. Γνώριζε όμως βαθιά μέσα του πως η αρμονική συνύπαρξη των δύο λαών ήταν ενέφικτη, όπως είναι σήμερα αδύνατη η αρμονική συνύπαρξη των Παλαιστινίων με τις κατοχικές δυνάμεις του Ισραήλ. Όπως είναι ασυμβίβαστα μεγέθη η διεθνής ηγεμονία μιας μισαλλόδοξης ακροδεξιάς και η ευημερία της πλειοψηφίας: «Η μέρα και η νύχτα δεν μπορούν να ζήσουν μαζί. Ο ερυθρόδερμος φεύγει πάντα στο πλησίασμα του λευκού όπως η πρωινή δροσιά αποτραβιέται σαν ανατέλλει ο ήλιος»…
Γνώριζε και προφήτευσε πως η υπεροχή και ακμή μιας αυτοκρατορίας δεν είναι ποτέ αιώνια «Η μια φυλή ακολουθεί την άλλη, το ένα έθνος διαδέχεται το άλλο όπως τα κύματα του ωκεανού. Αυτός είναι ο νόμος της φύσης και κάθε παράπονο μοιάζει ανώφελο. Ο καιρός της δικής σας πτώσης μπορεί να είναι ακόμα μακρυά, αλλά θα έρθει σίγουρα, γιατί ακόμα και ο λευκός άνθρωπος που έχει τον Θεό στο πλάι του να του μιλάει όπως σε φίλο δεν θα μπορέσει να ξεφύγει την κοινή μοίρα […] Όταν ο τελευταίος ερυθρόδερμος θα έχει εξαφανιστεί από την επιφάνεια αυτής της Γης και η ανάμνηση των δικών μου θα έχει γίνει μύθος ανάμεσα στους λευκούς ανθρώπους, αυτές οι όχθες θα μυρμηγκιάζουν από τους αόρατους νεκρούς της φυλής μου […] Ας είναι δίκαιος ο λευκός άνθρωπος και ας μεταχειριστεί το λαό μου με προσοχή γιατί οι νεκροί δεν έχουν απογυμνωθεί από την εξουσία τους. Οι νεκροί είπα; Δεν υπάρχει θάνατος. Μόνο αλλάζει ο κόσμος».
Σε αντίθεση με το νηφάλιο και ποιητικό λόγο του Αρχηγού των Σηάτλ, αν κρίνουμε από το πόσο χειροκροτήθηκε η πολεμοχαρής ομιλία του Ρούμπιο στο Μόναχο, ενάντια στον πλουραλισμό, την προστασία του περιβάλλοντος και τη μετανάστευση από τον Παγκόσμιο Νότο, ο «νέος» ιμπεριαλισμός των ΗΠΑ και η ενίοτε άβουλη – ενίοτε συνένοχη, ξενοφοβική Ευρώπη δεν φαίνεται να έχουν σκοπό να αποδεχτούν κάποια ενδεχόμενη ήττα του δυτικού μπλοκ στη σημερινή γεωπολιτική σκακιέρα. Φαίνεται ότι θα μας τραβήξουν στην άβυσσο, προσπαθώντας να μην βουλιάξουν.
Με την κατάρρευση της βεβαιότητάς τους για το «Τέλος της Ιστορίας» και για την υποτιθέμενη οριστική επικράτηση του δυτικού μοντέλου καπιταλιστικής διαχείρισης στο όνομα της φιλελεύθερης δημοκρατίας -μετά την διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης ως αντίπαλου δέους (1989)- αυξάνονται εκθετικά τα επίπεδα επιθετικότητας από την πλευρά της Δύσης. Ο πλανήτης κινείται στον αντίποδα της διακήρυξης του Woodrow Wilson (βλ. 14 σημεία) μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο για ελευθερία και αυτοδιάθεση και ακόμα περισσότερο ανάντια στις καταστατικές αρχές για ειρήνη και συνεργασία, πάνω στις οποίες ιδρύθηκε μεταπολεμικά ο ΟΗΕ.
Η κοινωνική αλλαγή είναι η μόνη σταθερά, η κατεύθυνση είναι το ζητούμενο. Όταν αίρονται και οι τελευταίες θεσμικές δικλείδες ασφαλείας, μένει οι λαοί να ενεργοποιήσουμε τις δικές μας αντιστάσεις και να ανοίξουμε δρόμο.
* Διδάσκουσα οικονομικής ιστορίας με ειδίκευση στην αποικιοκρατία, ΕΚΠΑ
-320x213.jpg)
