Προσωπικές υποθέσεις

Αν ξέρεις να «διαβάζεις» τον καφέ και να διακρίνεις μέσα του πρόσωπα και πράγματα, δεν είσαι ο μόνος. Εκατομμύρια χρήστες των social media βλέπουν ανθρώπινα πρόσωπα στα πιο απίθανα μέρη. Αποδείξεις της εγωιστικής μας φύσης αλλά και ενός απολαυστικού, αυτοσαρκαστικού χιούμορ…

Στο ζωγραφικό έργο του με τίτλο «Η Προδοσία των Εικόνων» (1929), ο σουρεαλιστής Ρενέ Μαγκρίτ απεικονίζει μια πίπα κάτω από την οποία τοποθετείται καλλιγραφικά γραμμένη η φράση «Αυτό δεν είναι μία πίπα». Με χιούμορ διατυπώνει ένα φιλοσοφικό σχόλιο για τα όρια της αναπαράστασης, την οντολογία της εικόνας και τις παγίδες που κρύβει η περιγραφή της πραγματικότητας. Πράγματι, «αυτό» που βλέπει ο θεατής «δεν είναι μια πίπα». Είναι χρώμα πασαλειμμένο πάνω σε καμβά που όταν το κοιτάς από κάποια απόσταση σου δίνει την εντύπωση μιας πίπας. Δεν παύει όμως να είναι ένα επίπεδο σχήμα, με διαφορετικές διαστάσεις από μια πραγματική πίπα και αδύνατον να χρησιμοποιηθεί ως πίπα. Αλλά όταν σε ρωτήσουν τι βλέπεις, θα απαντήσεις «μια πίπα», ενώ αν το καλοσκεφτείς «δεν είναι μια πίπα» αλλά απλώς μια ζωγραφιά.

Αυτή η ψευδαίσθηση πραγματικότητας που προσφέρει μια αναπαράσταση, η προδοσία των εικόνων, όπως λέει κι ο Μαγκρίτ, αποτελεί έννοια σύμφυτη με την ανθρώπινη φύση από τις απαρχές της ύπαρξής της. Και η πιο συνηθισμένη εικόνα που αναπαριστούν οι άνθρωποι είναι η μορφή τους. Οχι κάποια συγκεκριμένη μορφή -αυτό συνέβη μόνο πολύ πρόσφατα στην ανθρώπινη ιστορία με τη ζωγραφική πορτρέτων και τους ανδριάντες στη γλυπτική- αλλά ο ιδεότυπος της μορφής τους. Ενα σχέδιο, δηλαδή, ή μια κατασκευή που δεν αξιώνει κανέναν ρεαλισμό και καμιά ταύτιση με κάποιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο. Τι χρειάζεται, όμως, μια εικόνα για να αναγνωριστεί ως ανθρώπινο πρόσωπο; Τίποτα περισσότερο από έναν κύκλο, δυο τελίτσες για μάτια και μια γραμμή για στόμα.

Με μια υποδειγματική μεθοδολογία, ο Scott McCloud στο εμβληματικό και ιδιαιτέρως επιδραστικό βιβλίο του με τίτλο «Κατανοώντας τα Κόμικς» του 1993 (κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Web Comics) θεωρεί αυτά τα εντελώς μινιμαλιστικά και συνάμα ιδεοτυπικά πρόσωπα ως οριακά αναπαραστατικά σχέδια που δεν μπορούν να απλοποιηθούν περαιτέρω.

Η απόπειρα της απλοποίησής τους ισοδυναμεί με μετάβαση από τη ζωγραφική στη γλώσσα. Την απόλυτα απλοποιημένη εικόνα του ανθρώπινου προσώπου, αυτήν δηλαδή που είναι ικανή να αναπαραστήσει και να περιγράψει το πρόσωπο σχεδόν κάθε ανθρώπινου πλάσματος ακριβώς επειδή δεν περιέχει κανένα χαρακτηριστικό του προσώπου του παρά μόνο έναν κύκλο, δύο τελείες και μια γραμμή, τη χρησιμοποιεί ο McCloud για να ερμηνεύσει την καθολικότητα της αποδοχής των καρτούν και να σχολιάσει την απίστευτη ικανότητα (ανάγκη;) που έχουν οι άνθρωποι να «μεταμορφώνουν» σε πρόσωπο οτιδήποτε διαθέτει αυτές τις στοιχειώδεις γραμμές στην κατάλληλη θέση: «Το γεγονός ότι το μυαλό μας είναι ικανό να παίρνει έναν κύκλο, δυο κουκκίδες και μια γραμμή και να τα μετατρέπει σε ένα πρόσωπο είναι πραγματικά απίστευτο. Αλλά ακόμα πιο απίστευτο είναι το γεγονός ότι δεν μπορείς να αποφύγεις να δεις ένα πρόσωπο εδώ. Το μυαλό σου δεν θα σε αφήσει», γράφει. Και προχωρά ένα βήμα παραπέρα δείχνοντας ότι αν σε οποιαδήποτε κλειστή καμπύλη, όσο περίεργη κι ακανόνιστη κι αν είναι, προστεθεί στο άνω μέρος της ένα κυκλάκι με μια τελίτσα εντός του, το κυκλάκι αυτομάτως «γίνεται» μάτι και η καμπύλη «πρόσωπο». «Εμείς οι άνθρωποι είμαστε μια εγωκεντρική φυλή. Βλέπουμε τους εαυτούς μας στα πάντα. Προσδίδουμε ταυτότητες και συναισθήματα εκεί που δεν υπάρχει τίποτα. Και φτιάχνουμε τον κόσμο μας κατ’ εικόνα μας», συμπληρώνει.

Αυτή την τάση αναλύει, μεταξύ άλλων, ο Θανάσης Μουτσόπουλος στο βιβλίο του «Μοιάζει με Ανθρωπο(ς); – Ανθρωπομορφισμός, Αφαίρεση και Σχηματοποίηση στη Μαζική Κουλτούρα» (εκδ. Futura, 1997). Μια τάση που γίνεται απόλαυση για όποιον ακολουθεί τις σελίδες «Things with faces» («Πράγματα με πρόσωπα»), «Things that look like faces» («Πράγματα που μοιάζουν με πρόσωπα»), «I see faces» («Βλέπω πρόσωπα») και άλλες παρεμφερείς στα social media και ειδικότερα στο Facebook.

Σε αυτές τις σελίδες, τα εκατομμύρια των ακολούθων ανεβάζουν εικόνες από αντικείμενα κάθε είδους, όπως πιάτα με κρεατόσουπα, κορμούς δέντρων, πατάτες, λεκέδες από σοκολάτα, μισοφαγωμένες πίτσες, χαρτοκιβώτια, προσόψεις σπιτιών, πλακάκια τουαλέτας, τιμόνια αυτοκινήτων, ακόμα και τα δόντια τους, που παραπέμπουν σε ανθρώπινο πρόσωπο! Και είναι πράγματι εντυπωσιακές εικόνες από παντελώς άσχετα πράγματα που υπό την κατάλληλη οπτική γωνία και τον κατάλληλο φωτισμό θυμίζουν πρόσωπα και επιβεβαιώνουν την έμφυτη τάση μας να αποδίδουμε ανθρώπινες ιδιότητες και μορφή στα αντικείμενα. Κάποτε τέτοιες εικόνες μπορεί να τρόμαζαν τους ανθρώπους και να στοίχειωναν τη φαντασία τους.

Σήμερα είναι απλώς ξεκαρδιστικές. Υπενθυμίζοντας τον άκρατο εγωισμό μας αλλά και την αστείρευτη φαντασία μας.