H χθεσινή ανακοίνωση της Πυροσβεστικής για το πολύνεκρο εργατικό δυστύχημα στο εργοστάσιο μπισκότων «Βιολάντα» αλλάζει καθοριστικά την εικόνα: η διαρροή προπανίου (LPG) δεν ήταν στιγμιαία, αλλά είχε ξεκινήσει μήνες πριν από την έκρηξη, με το αέριο να διαφεύγει αθόρυβα και να συσσωρεύεται σε κρίσιμα σημεία της εγκατάστασης.
Η ανακοίνωση της Πυροσβεστικής αφενός μεν αναδεικνύει εγκληματικές αμέλειες, συμπίπτει όμως και επιτείνει μια σειρά ερωτημάτων: Υπήρχαν ή λειτούργησαν οι ανιχνευτές αερίου; Πληροφορίες αναφέρουν πως το σύστημα ασφαλείας του εργοστασίου δεν περιλάμβανε αισθητήρες – ως όφειλε. Υπήρχε επαρκής αερισμός; Πώς είναι δυνατόν μια διαρροή που είχε «ξεκινήσει πριν από μήνες» να μην ενεργοποιεί κανέναν συναγερμό; Αναζητήσαμε ανάλογα δυστυχήματα με διαρροή προπανίου στο εξωτερικό. Στις περισσότερες τραγωδίες που εμπεριέχουν προπάνιο, υπάρχει ένα μοτίβο παραλείψεων, στρεβλώσεων και «τυπικών» ελέγχων που είτε δεν γίνονται είτε στην πράξη δεν προστατεύουν.
1. Crevedia, Βουκουρέστι (2023)
Στις 26 Αυγούστου του 2023 μια σειρά από εκκωφαντικές εκρήξεις σε μια εγκατάσταση με προπάνιο στην περιοχή Crevedia -μόλις 25 χιλιόμετρα από το Βουκουρέστι- άφησε πίσω της 6 νεκρούς και σχεδόν 60 τραυματίες, πολλοί από αυτούς, πυροσβέστες που είχαν σπεύσει για κατάσβεση. Αποκαλύφθηκε ότι η εγκατάσταση λειτουργούσε παράνομα: από το 2020 είχε ανακληθεί η άδεια λειτουργίας του σταθμού, αφού η Επιθεώρηση Εκτακτων Αναγκών (Inspectoratul pentru Situaţii de Urgenţă -ISU) είχε εντοπίσει σοβαρές παραβιάσεις των μέτρων ασφαλείας και είχε επιβάλει πρόστιμα και αναστολή αδειών. Παρ’ όλα αυτά, η εταιρεία συνέχισε να χρησιμοποιεί τον χώρο για μεταφορές και διαχείριση προπανίου και βουτανίου. Την ημέρα της έκρηξης, υπήρχαν πολλές σιστέρνες γεμάτες LPG στον χώρο της εγκατάστασης και σύμφωνα με πηγές, οι εργαζόμενοι επιχειρούσαν να μεταφέρουν αέριο από τη μια δεξαμενή στην άλλη όταν προκλήθηκε η αρχική ανάφλεξη.
Οι δυο ιδιοκτήτες της επιχείρησης συνελήφθησαν, φυλακίστηκαν για ένα διάστημα και παραμένουν σε κατ’ οίκον περιορισμό μέχρι τον προσδιορισμό της δίκης. Κατηγορούνται «για εγκληματική αμέλεια με συνέπεια τον θάνατο και μεγάλες υλικές ζημιές». Σημειώνεται ότι στη Ρουμανία η Δικαιοσύνη αντιμετωπίζει την υπόθεση, που παραμένει ανοιχτή, όχι μόνο ως ζήτημα εγκληματικής αμέλειας ιδιωτών, αλλά και ως θέμα ελέγχων, αδειοδοτήσεων και πιθανής κατάχρησης εξουσίας από δημόσια πρόσωπα που φέρουν ευθύνη για την εποπτεία.
Η «σιωπή» του αερίου μέχρι να ανάψει η σπίθα δεν είναι μια μοναδική ελληνική ή ρουμανική ιδιαιτερότητα. Υπάρχουν -δυστυχώς- αρκετά περιστατικά με παρόμοια τυπολογία: συσσώρευση εύφλεκτου αερίου, έλλειψη λειτουργικών συστημάτων ανίχνευσης και εκρήξεις που αφήνουν πίσω ανθρώπινα θύματα και μεγάλες ζημιές.
2. Stockline Plastics, Γλασκόβη (2004)
Στις 11 Μαΐου 2004, μια έκρηξη στο εργοστάσιο πλαστικών Stockline Plastics συγκλόνισε την περιοχή Maryhill στη Γλασκόβη. Το τετραώροφο κτίριο κατέρρευσε, αφήνοντας πίσω του τουλάχιστον 9 νεκρούς και περίπου 33 τραυματίες – ένα από τα χειρότερα βιομηχανικά δυστυχήματα στη Σκοτία των τελευταίων δεκαετιών. Περίπου 60 εργαζόμενοι βρίσκονταν μέσα στο εργοστάσιο όταν έγινε η έκρηξη. Η έρευνα διαπίστωσε ότι η έκρηξη είχε προκληθεί από προπάνιο που διέρρευσε από έναν διαβρωμένο σωλήνα, συσσωρεύτηκε σε υπόγειο χώρο, όπως και στη «Βιολάντα» στα Τρίκαλα, και αναφλέχθηκε, με αποτέλεσμα μια ισχυρότατη έκρηξη. Η συγκέντρωση του αερίου δεν ανιχνεύτηκε εγκαίρως από συστήματα ανίχνευσης, με συνέπεια την τραγωδία.
Η διαρροή αυτή φαίνεται ότι αναπτύχθηκε σταδιακά και σιωπηλά. Καθώς το LPG (Liquefied Petroleum Gas – κυρίως προπάνιο και βουτάνιο) είναι βαρύτερο του αέρα, βρισκόταν στον υπόγειο χώρο και έμενε «παγιδευμένο» εκεί, χωρίς επαρκή αερισμό ή ανίχνευση. Μόλις δημιουργήθηκε εκρηκτικό μείγμα αερίου, ακόμη και μια μικρή πηγή ανάφλεξης -όπως ένας ηλεκτρικός σπινθήρας- αρκούσε για να πυροδοτήσει το μίγμα και να προκαλέσει την έκρηξη που ακολούθησε. Η μετάδοση LPG έγινε από σωλήνα που είχε εγκατασταθεί από το 1969 και ποτέ δεν είχε υποβληθεί σε επαρκή έλεγχο από τότε. Κατά τη διάρκεια εργασιών στο εργοστάσιο, η εξωτερική διάβρωση προχώρησε μέχρι που επέτρεψε διαρροές και απελευθέρωση αερίου στον χώρο. Οι εταιρείες που λειτουργούσαν την εγκατάσταση παραδέχθηκαν παραβιάσεις της νομοθεσίας ασφάλειας και υγείας στην εργασία σε σχέση με τις συνθήκες που οδήγησαν στην έκρηξη. Καταδικάστηκαν σε πρόστιμο μόλις 400.000 λιρών, γεγονός πως προκάλεσε την οργή των συγγενών των θυμάτων. Ο δικαστής λόρδος Μπρόντι περιέγραψε την εγκατάσταση ως «ωρολογιακή βόμβα» και ισχυρίστηκε ότι οποιοδήποτε πρόστιμο και αν επέβαλλε, δεν θα ήταν ικανοποιητικό για τους συγγενείς των θυμάτων.
3. Falk Corporation, Γουισκόνσιν (2006)
Το 2006, ένα εργοστάσιο μετάλλων της Falk Corporation στο Μιλγουόκι των ΗΠΑ αντιμετώπισε καταστροφική έκρηξη όταν προπάνιο διέρρευσε από υπόγειο σωλήνα που τροφοδοτούσε το σύστημα θέρμανσης και συσσωρεύτηκε σε κλειστό χώρο. Το εκρηκτικό μίγμα αναφλέχθηκε, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν τρεις εργαζόμενοι και να τραυματιστούν περίπου 46 ακόμα. Η διαρροή είχε αναπτυχθεί σταδιακά, ενώ τα συστήματα ανίχνευσης αερίου δεν εντόπισαν εγκαίρως το αέριο. Επιβλήθηκαν πρόστιμα στη μητρική εταιρεία και σε εργολάβο για παραβιάσεις της νομοθεσίας ασφαλείας, για την έλλειψη τακτικής συντήρησης και προστασίας των σωληνώσεων. Το δικαστήριο απέδωσε στη Falk Corporation το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης, αναγνωρίζοντας ότι η παράλειψη συντήρησης και ελέγχου των σωληνώσεων είχε δημιουργήσει συνθήκες καταστροφής.
4. Sunrise Propane Industrial Gases, Τορόντο (2008)
Στις 10 Αυγούστου 2008, η εγκατάσταση προπανίου Sunrise Propane Industrial Gases στο Τορόντο υπέστη σειρά εκρήξεων και πυρκαγιών σε δεξαμενές LPG. Οι εκρήξεις προκάλεσαν μεγάλη πυρκαγιά, εκτόξευση μεταλλικών θραυσμάτων και εκτεταμένες ζημιές σε γειτονικές κατοικίες. Τουλάχιστον ένας εργαζόμενος σκοτώθηκε άμεσα, ενώ ένας πυροσβέστης υπέκυψε αργότερα στο νοσοκομείο. Η έρευνα διαπίστωσε ότι η διαρροή αερίου είχε συσσωρευτεί κοντά σε δεξαμενές και περιοχές εργασίας χωρίς επαρκή ανίχνευση ή αερισμό, με αποτέλεσμα το αέριο να φτάσει σε επικίνδυνα επίπεδα πριν από την ανάφλεξη.
Τι λένε οι ευρωπαϊκές οδηγίες
Οι κανονισμοί της Ε.Ε. έχουν θέσει σαφείς απαιτήσεις για την ασφάλεια εγκαταστάσεων που χρησιμοποιούν εύφλεκτα αέρια όπως το LPG. Η οδηγία Σεβέζο 3 (2012/18/Ε.Ε.) υποχρεώνει κάθε εγκατάσταση να εφαρμόζει μέτρα πρόληψης μεγάλων ατυχημάτων με επικίνδυνες ουσίες. Απαιτεί εκτίμηση κινδύνου, σχέδια έκτακτης ανάγκης, εκπαίδευση προσωπικού και εποπτεία από τις αρμόδιες αρχές.
Το δυστύχημα της «Βιολάντα» φωτίζει με δραματικό τρόπο τη σημασία (και) της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για εκρηκτικές ατμόσφαιρες, τις λεγόμενες ATEX Directives (2014/34/EU και 1999/92/EC). Σύμφωνα με τις οδηγίες αυτές, κάθε εγκατάσταση που χρησιμοποιεί ή αποθηκεύει εύφλεκτα αέρια, όπως το προπάνιο, υποχρεούται να διαθέτει ανιχνευτές διαρροής σε χαμηλά σημεία, επαρκή αερισμό, συστήματα αυτόματης διακοπής ροής και τακτική συντήρηση σωληνώσεων και δεξαμενών. Επιπλέον, η ATEX 1999/92/EC προβλέπει την κατηγοριοποίηση των χώρων σε ζώνες επικινδυνότητας και την εκπαίδευση εργαζομένων για την πρόληψη και αντιμετώπιση εκρήξεων, με στόχο να αποφεύγονται καταστάσεις όπως αυτή που φαίνεται να προηγήθηκε στη «Βιολάντα».
Τέλος, στην Ευρώπη είναι υποχρεωτικό σε πολλές περιπτώσεις να προστίθεται στα αέρια αυτά μια ουσία, ο μερκάπτης (mercaptan), για να δίνει στο προπάνιο χαρακτηριστική μυρωδιά -συνήθως περιγράφεται ως «κλούβιο αυγό»- ώστε να γίνεται αντιληπτό από ανθρώπους σε πρώτο στάδιο αν υπάρξει διαρροή.
● Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκε ο Sebastian Pricop (HotNews-Ρουμανία)
